4 Insekten / Insecten

4.2

Dagvlinders, Butterflies, Tagfalter, Schmetterlinge

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Geelsprietdikkopje

x

2

Groot dikkopje

x

x

3

Koninginnepage

x

4

Citroentje

x

x

x

5

Gele luzernevlinder

x

x

x

x

6

Oranje luzernevlinder

x

x

x

7

Klein koolwitje

x

x

x

8

Groot koolwitje

x

x

x

x

9

Klein geaderd witje

x

x

x

x

10

Boswitje

x

x

x

11

Resedawitje

x

x

12

Gehakkelde aurelia

x

x

13

Atalanta

x

x

x

x

14

Landkaartje

x

x

x

x

15

Dagpauwoog

x

x

x

16

Kleine vos

x

x

x

17

Distelvlinder

x

18

Rouwmantel

x

x

x

19

Kleine parelmoervlinder

x

x

x

20

Grote parelmoervlinder

x

x

x

x

21

Keizersmantel

x

x

22

Duinparelmoervlinder

x

x

x

23

Adippevlinder

x

x

24

Zilver vlek

x

x

25

Zilver maan

x

x

26

Pallas parelmoervlinder

x

x

27

Kleine vuurvlinder

x

x

28

Violette parelmoervlinder

x

x

x

x

29

Bruine vuurvlinder

x

x

x

30

Grote vuurvlinder

x

x

x

31

Morgenrood

x

x

32

Icarusblauwtje

x

x

x

x

33

Bruin blauwtje

x

x

x

34

Eikepage

x

35

Hooibeestje

x

x

36

Bont zandoogje

x

x

x

x

37

Koevinkje

x

x

x

38

Bruin zandoogje

x

x

x

x

39

Argusvlinder

x

x

40

Dambordje

x

x

x

Waarnemingen zijn te Recz (R) op 30-7, 1,3,4,6 en 11-8, Netkovo (N) op 1 en 2-8, Krepa (K) op 5-8 en Lubionow (L), op 9 en 10-8.

Hooverflies

Locatie

4. 3 Zweefvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Chrysogaster solstialis

2

Chrysotoxum bicinctum

x

x

3

Chrysotoxum cautum

4

Chrysotoxum festivum

5

Cheilosia carbonaria

x

x

6

Cheilosia impressa

x

x

x

7

Cheilosia mutablis

x

8

Cheilosia pagana

x

x

9

Didea alneti

x

x

10

Didea intermedia

x

11

Epistrophe grossulariae

x

12

Epistrophe melanostoma

13

Epistrophe melanostomoides

14

Episyrphus balteatus

x

15

Eristalis abusivus

x

x

x

16

Eristalis arbustorum

x

x

x

17

Eristalis horticola

x

x

18

Eristalis intricarius

x

x

19

Eristalis nemorum

x

x

20

Eristalis pertinax

x

x

x

21

Eristalis rupium

x

x

22

Eristalis sepulchralis

x

x

23

Eristalis tenax

x

x

24

Helophilus hybridus

x

x

25

Helophilus pendulus

x

x

x

26

Helophilus trivitatus

x

x

x

x

27

Leuzona lucorum

x

28

Melangyna umbellatatum

29

Metasyrphus corrolae

x

30

Metasyrphus luniger

x

x

31

Myatropa florea

x

x

x

32

Platycheirus albimanus

x

x

33

Platycheirus fulviventris

x

x

x

x

34

Platycheirus peltatus

35

Pyrophaena rosarum

x

36

Scaeva pyastri

x

37

Scaeva selenetica

x

38

Sericomyia silenitus

39

Sphaerophoria scripta

x

x

40

Syritta pipiens

x

x

x

41

Syrphus ribessi

x

x

x

42

Syrphus vitripennis

x

x

43

Volucella pellucens

x

x

x

44

Volucella zonaria

x

45

Xylota coruleiventris

x

x

46

Xylota meigeniana

x

x

47

Xylota nemorum

x

48

Xylota segnis

x

x

Waarnemingen zijn te Recz (R) op 30-7, 1,3,4,6 en 11-8, Netkovo (N) op 1 en 2-8, Krepa (K) op 5-8 en Lubionow (L), op 9 en 10-8.

Insecten/ Insects

Blaaskopvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Sicus ferruginues

x

2

Conops flavipes

x

x

3

Conops quadrifasciatus

x

x

4

Conops strigatus

x

x

5

Psychopala rufipes

x

x

Dazen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Chrysops caucutiens

8

1

2

Chrysops viduata

2

1

3

Haematopota pluvialis

5

1

4

Haematopota subculindrica

1

5

Haematopota crassicornis

15

6

Heptatoma pellucens

4

7

Haematopota scutellata ?

1

1

8

Hybomitra montana

2

9

Hybomitra muehlfeldi

1

1

10

Tabanus autumnalis

1

11

Tabanus bromius

4

1

Roofvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Cerdistus geniculatus

x

2

Choeradus gilvus

x

3

Eutolmus rufibarbus

x

4

Lasiopogon cinctus

x

5

Machimus setosulus

x

x

6

Neoitamius socius

x

x

Dansvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Empis livida

x

Snavelvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Rhagio tringarius

x

Wapenvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Stratiomys singularis

x

Sluipvliegen

Recz

Netkovo

Krepa

Lubionow

1

Tachina fera

x

2

Tachina grossa

x

3

Tachina magnicornis

x

x

Waarnemingen zijn te Recz (R) op 30-7, 1,3,4,6 en 11-8, Netkovo (N) op 1 en 2-8, Krepa (K) op 5-8 en Lubionow (L), op 9 en 10-8.

4.2	Dagvlinders
                                   R    N     K    L        
1  Geelsprietdikkopje                                       
2  Groot dikkopje                       x     x             
3  Koninginnepage                       x          x        
4  Citroentje                           x     x    x        
5  Gele luzernevlinder             x    x     x    x        
6  Oranje luzernevlinder           x    x                   
7  Klein koolwitje                 x    x     x    x        
8  Groot koolwitje                 x    x     x    x        
9  Klein geaderd witje             x    x     x    x        
10 Boswitje                        x    x     x             
11 Resedawitje                                x             
12 Gehakkelde aurelia              x    x          x        
13 Atalanta                        x    x     x    x        
14 Landkaartje                     x    x     x             
15 Dagpauwoog                      x    x     x    x        
16 Kleine vos                      x    x                   
17 Distelvlinder                        x          x        
18 Rouwmantel                           x     x             
19 Kleine parelmoervlinder         x    x     x    x        
20 Grote pa-relmoervlinder         x    x     x    x        
21 Keizersmantel                        x     x    x        
22 Duinparelmoervlinder            x          x             
23 Adippevlinder                              x    x        
24 Zilver vlek                          x                   
25 Zilver maan                          x     x             
26 Pallas parelmoervlinder              x     x             
27 Kleine vuurvlinder                   x     x    x        
28 Violette parelmoervlinder       x    x     x             
29 Bruine vuurvlinder              x    x     x    x        
30 Grote vuurvlinder               x    x     x             
31 Morgenrood                                 x    x        
32 Icarusblauwtje                  x    x     x    x        
33 Bruin blauwtje                  x    x                   
34 Eikepage                        x    x          x        
35 Hooibeestje                                     x        
36 Bont zandoogje                  x    x     x             
37 Koevinkje                       x    x     x    x        
38 Bruin zandoogje                 x    x     x    x        
39 A-r-g-us-vli-n-der                   x     x             
40 Da-m-b-o-rd-je                       x     x    x        
                                           

 4.3	Zweefvliegen
                                       R     N   K   L                                                  
C-hr-ys-o-g-a-s-ter so-ls-t-i-a-lis                     
C-hr-ys-ot-o-xum bi-ci-n-c-tum         x         x      
C-hr-ys-ot-o-xum ca-u-tum                    x          
C-hr-ys-ot-o-xum fe-s-t-i-vum                x          
Cheilosia carbonaria                         x       x  
C-h-ei-l-o-sia i-m-p-r-es-sa           x     x       x  
C-h-ei-l-o-sia m-ut-a-b-lis                             
C-h-ei-l-o-sia p-agana                 x                
Didea alneti                           x             x  
Didea intermedia                                 x      
Epistrophe grossulariae                          x      
Epistrophe melanostoma                       x          
Epistrophe melanostomoides                   x          
Episyrphus balteatus                         x          
Eristalis abusivus                     x     x   x      
Eristalis arbustorum                   x     x       x  
Eristalis horticola                    x     x          
Eristalis intricarius                        x   x      
Eristalis nemorum                            x       x  
Eristalis pertinax                     x     x       x  
Eristalis rupium                             x   x      
Eristalis sepulchralis                           x      
Eristalis tenax                              x       x  
Helophilus hybridus                    x     x   x      
Helophilus pendulus                              x   x  
Helophilus trivitatus                  x         x   x  
Leuzona lucorum                              x   x      
Melangyna umbellatatum                       x          
Metasyrphus corrolae                         x          
Metasyrphus luniger                          x       x  
Myatropa florea                        x     x       x  
Platycheirus albimanus                               x  
Platycheirus fulviventris              x         x   x  
Platycheirus peltatus                                   
Pyrophaena rosarum                               x      
Scaeva pyastri                         x                
Scaeva selenetica                            x   x      
Sericomyia silenitus                         x          
Sphaerophoria scripta                            x      
Syritta pipiens                              x   x   x  
Syrphus ribessi                        x     x   x   x  
Syrphus vitripennis                                  x  
Volucella pellucens                    x     x   x      
Volucella zonaria                            x   x      
Xylota coruleiventris                            x      
Xylota meigeniana                                x      
Xylota nemorum                                   x      
Xylota segnis                                    x   x  
                                                     

4.4	Overigen
                                    R  N     K  L
       Blaaskopvliegen                           
       Sicus ferruginues                         
       Conops flavipes                 x     x   
       Conops quadrifasciatus                x  x
       Conops strigatus                x     x   
       Psychopala rufipes              x     x  x
                                                 
                                                 
       Dazen                                     
       Chrysops caucutiens                      1
       Chrysops viduata                      8  1
       Haematopota pluvialis        5        2   
       Haematopota subculindrica    1  15    1   
       Haematopota crassicornis        4         
       Heptatoma pellucens             1         
       Haematopota scutellata ?     1            
       Hybomitra montana            2  1         
       Hybomitra muehlfeldi         1            
       Tabanus autumnalis           1            
       Tabanus bromius              4           1
                                                 
                                                 
       Roofvliegen                               
       Cerdistus geniculatus        x            
       Choeradus gilvus             x            
       Eutolmus rufibarbus             x         
       Lasiopogon cinctus              x     x   
       Machimus setosulus           x  x         
       Neoitamius socius            x            
                                                 
                                                 
       Dansvliegen                               
       Empis livida                    x         
                                                 
                                                 
       Snavelvliegen                             
       Rhagio tringarius               x         
                                                 
                                                 
       Wapenvliegen                              
       Stratiomys singularis           x         
                                                 
                                                 
       Sluipvliegen                              
       Tachina fera                    x     x   
       Tachina grossa                        x   
       Tachina magnicornis                   x   
                                                 
    

1

 

5 Waterbeestjes

 

5.1 Inleiding, vraagstelling en methode

Op 7 augustus is met de excursiedeelnemers Yves, Ryet, Addo, Stefan B. en Kees een klein onderzoekje gedaan bij de voormalige watermolen.

Bij de watermolen ligt een barrière in de beek, en het water wordt ondergronds door pijpen geleid. De vraag was: vormt dit een barrière in de beek, waar beesten niet of nauwelijks langs kunnen?

Om deze vraag te kunnen beantwoorden zijn er twee monsters genomen en vergeleken: monster 1 werd bovenstrooms genomen, en monster 2 benedenstrooms.

 

5.2 Resultaten

Monster 1

Elmis cf. lateillei (beekkever) 1

Cercyon bifenestratus (oeverkever) 1

Steenvlieglarve 1

Baetis muticus (haftelarve) 2

Kokerjuffer 2

Gammarus pulex pulex (vlokreeft) 50

 

Monster 2

Vlokreeft 1

Kokerjuffer 20

 

Hierbij moet aangetekend worden dat de beek benedenstrooms rechtgetrokken was en bovenstrooms kronkelde.

Toch lijkt er een duidelijk verschil in kwaliteit te zijn tussen monster 1 en 2. De minder algemene soorten komen niet (levend) door de watermolen heen. Alhoewel het juist deze soorten zijn die wel kunnen vliegen (Cercyon, Steenvlieg, Haft, Kokerjuffer (wordt Schietmot)).

Waarschijnlijk is het voor de waterbeestjes dan ook belangrijker dat de beek natuurlijk kronkelt dan dat de barrière (watermolen, tenslotte een 'cultuurmonument') wordt afgebroken.

Verder nog een interessante waarneming: Orconectus limosus, de gevlekte Amerikaanse rivierkreeft, is op niet exact bekende plaats en datum in een riviertje waargenomen door een trein-excursie met o.a. Pierre, John, Alma en Pino.

Bert Storm

<< Uit mijn geheugen weet ik me nog te herrinneren dat in de aanwezige beken enorme hoeveelheden kreeften voorkomen. De bovenstaande melding staat dus minder op zich zelf dan nu het geval is Ahospers >>

 

6 Amfibieën en reptielen

 

6.1 Inleiding

Al op de eerste dag van het kamp bleken kampterrein en omgeving erg rijk te zijn aan reptielen en amfibieën, zowel in aantal als in soorten. Ook bleek er behoorlijke belangstelling vanuit de deelnemers voor deze groepen te zijn, waarna verschillende excursies voor deze beesten op pad zijn gegaan.

De waarnemingen zijn vrijwel allemaal op het oog en gehoor gedaan. Gerichte monsteringen van wateren voor amfibieën-larven (met schepnet) is nauwelijks gebeurd, waardoor zeker het voorkomen van salamanders en ook van verborgen levende soorten als knoflookpad onderschat zal zijn.

Het letten en duiken op ritselgeluiden heeft de meeste waarnemingen opgeleverd. Ook het goed afkijken van oevers en lage struwelen bijvoorbeeld heeft veel opgeleverd. Verder werden verschillende verkeersslachtoffers gevonden.

In totaal komen er in Polen 18 inheemse soorten amfibieën en 9 soorten reptielen voor. Hiervan zijn er tijdens dit kamp respectievelijk 13 en 4 soorten waargenomen op of in de omgeving van het kampterrein. Hieruit blijkt dat het gebied, en zeker de kwekerij zelf (alle soorten op 1 reptiel na), erg interessant is voor deze beesten.

 

6.2 Soortbespreking amfibieën /amfibians

6.2.1 Salamanders / Salamander

Er is tijdens dit zoka slechts 1 soort (kleine watersalamander) waargenomen. Aangezien er nauwelijks bewust gezocht is naar salamanders is dit vrijwel zeker lager dan het werkelijk voorkomende aantal soorten. In 1994 is door o.a. eerstgenoemde auteur het voorkomen van kamsalamander (Triturus cristatus) vastgesteld in het Drawno Nationaal Park.

* Kleine watersalamander (Triturus vulgaris), Teich oder Streifenmolch

Tijdens een excursie op de vuilnisbelt van Recz (ten zuiden van het kampterrein) werden ongeveer 25 exemplaren in een (zwaar) vervuilde, voedselrijke poel waargenomen. Een groot gedeelte hiervan bevond zich vlak voor of na de metamorfose. Er werden geen (sub-)adulte beesten gevonden. In de 'zwemplas' werd een salamanderlarve waargenomen, die waarschijnlijk ook van de kleine watersalamander was.

 

6.2.2 Padden / Toads

Er zijn vijf soorten padden waargenomen. Hiervan waren gewone pad en roodbuikpad erg algemeen. Ook werden vrij veel groene padden gevonden. Van knoflookpad en rugstreeppad zijn slechts enkele waarnemingen gedaan.

* Roodbuikvuurpad (Bombina bombina), Rotbauch-Unke

Deze erg mooie, in Nederland niet voorkomende soort werd op verschillende plekken op de kwekerij gevonden. Bij de vijver langs de bondstent werden zo'n 100 juveniele en subadulte beesten gevonden. Aangezien deze dieren allen een gele buiktekening hadden, werden de eerste dagen alle beesten gedetermineerd als geelbuikvuurpad. Aan de hand van de in de gidsen genoemde kenmerken (o.a. vorm van de wratten) konden geen beesten als roodbuikvuurpad gedetermineerd worden. Gele of oranje buiktekening komt bij jonge roodbuiken echter meer voor dan een rode tekening. Roodbuiken hebben echter over het algemeen groene vlekken op de bovenzijde, wat bij geelbuiken altijd ontbreekt. Aan de hand hiervan bleken alle beesten geelbuiken i.p.v. (de in Polen behoorlijk zeldzame) geelbuiken te zijn.

Verder werden op zo'n vijf plekken, verspreid over de gehele kwekerij, volwassen beesten gevangen of gehoord. Zo zaten er langs de zwemplas regelmatig enkele (maximaal 5) mannetjes te roepen. Alle gevangen adulte beesten hadden een donker-oranje tot dieprode buiktekening.

* Knoflookpad (Pelobates fuscus), Knoblauchkrote

Deze soort heeft een erg verscholen leefwijze. Vooral bij droog weer is deze soort vrijwel niet waar te nemen. Alleen beesten die net uit de metamorfose zijn en juvenielen die zich in zeer vochtige stukken bevinden zijn dan niet de gehele dag ingegraven. Ondanks het droge weer werden deze in Nederland zeldzame soorten op verschillende plaatsen waargenomen, waarbij het telkens larven of juvenielen betrof.

Het grootste aantal werd gevonden in de poel op de vuilnisbelt van Recz. Hier werden ongeveer 10 juvenielen gevonden, waarvan de helft zich nog in de metamorfose bevond. Ook werden 25-50 larven gevonden.

Op de kwekerij werd langs de vijver bij de bondstent een exemplaar gevonden die zich in de metamorfose bevond. Op een zandhellinkje vlakbij de grootste vijver werden twee juvenielen gevonden.

Tijdens bezoeken in '93 en '94 van o.a. eerstgenoemde auteur bleek de soort overigens veel algemener te zijn. Op vochtige dagen werden behoorlijk wat beesten waargenomen.

* Gewone pad (Bufo bufo), Erdkrote

Deze ook in Nederland algemene soort bleek op het zoka de algemeenste paddesoort. In het gehele gebied werden behoorlijke tot zeer grote aantallen gevonden. Dit valt gedeeltelijk te verklaren door de weinig nauwkeurige biotoopkeuze en de relatief grote tolerantie voor vis in de voortplantingswateren. Opvallend waren enkele zeer grote exemplaren (10-15 cm) en een paartje in paarhouding (amplex), wat normaal na eind maart vrijwel niet meer voorkomt.

* Groene pad (Bufo viridis), Wechselkrote

Deze soort is één van de twee niet in Nederland voorkomende soorten padden die op dit kamp gevonden werden. Verspreid over het terrein en ook bijvoorbeeld midden in Recz werden platgereden (sub)adulte beesten (zgn. Groene plad) gevonden. Vlak voor het einde van het kamp werd nabij de werkschuur ook een voortplantingsplaats gevonden. In een vrijwel droogstaande vijver waren vele honderden juvenielen aanwezig.

* Rugstreeppad (Bufo calamita), Kreuzkrote

Tijdens het kamp werden zeker twee platgereden adulte beesten tussen de kwekerij en Recz gevonden. Weliswaar waren dit niet geheel zekere waarnemingen, maar aangezien in '93 en '94 op dezelfde plaatsen erg veel exemplaren gevonden werden, kan er vanuit gegaan worden dat dit ook rugstreeppadden betrof.

 

6.2.3 Kikkers / Frogs

Er zijn maar liefst 7 soorten kikkers waargenomen. Op de springkikker na werden ook alle soorten in grote aantallen gevonden. De springkikker is tevens de enige niet in Nederland voorkomende kikker die gevonden is.

* Boomkikker (Hyla arborea), Europaischer Laubfrosh

Deze erg mooie, in Nederland zeldzame soort werd langs verschillende vijvers gevonden. Vooral bij de vijver langs de bondstent werden dagelijks tientallen juvenielen en subadulte beesten gevonden. De dieren waren allen aanwezig in halfhoge vegetatie. Vooral in bereklauwen en grote klitten waren veel beesten te vinden. Een enkel exemplaar zat echter zelfs in gewone grashalmen.

Bij de grote plas en een vijver ten zuidoosten hiervan zijn ook enkele adulten gevonden in dichte riet-brandnetel-struiken vegetatie.

* Bruine kikker (Rana temporaria), Grasfrosh

Op ongeveer elke plek waar gezocht is naar amfibieën waren veel exemplaren van deze ook in Nederland algemene soort te vinden. Vrijwel zeker is ook dat in bijna alle wateren voortplanting plaatsvond.

* Heikikker (Rana arvalis), Moorfrosch

Verspreid over het gehele terrein zijn beesten gevonden. Aangezien deze soort een sibbling-soort van de bruine is en dus niet makkelijk hiervan te onderscheiden is, is het niet helemaal duidelijk hoe algemeen de soort was. Op verschillende plaatsen werden in ieder geval meer heikikkers dan bruine gevonden. In Nederland is deze soort schaars en sterk bedreigd en wordt vrijwel alleen aangetroffen in schrale gebieden als heidevelden. In Polen waren de grootste aantallen ook aanwezig op schrale graslandjes en akkers, maar werden ook exemplaren aangetroffen in voedselrijke biotopen en zelfs in enkele dichte bosstukken.

* Springkikker (Rana dalmatina), Springfrosch

Tot de jaren '70 werd aangenomen dat deze soort niet in Polen voorkwam. De soort is namelijk zeer lastig te determineren en heeft kenmerken van zowel bruine als heikikker. Zeker juveniele beesten zijn enkel op pootlengte, kopvorm en tekening nauwelijks of niet te determineren.

Ook in Recz was het absoluut niet duidelijk wat het voorkomen van deze soort was. In twee typische biotopen is de soort met zekerheid waargenomen. Ongeveer 10 km ten oosten van Recz werden in een vochtig bos enkele zekere adulte springkikkers gevonden en in het bronbosje aan de oostkant van de kwekerij werden enkele exemplaren met zekerheid gedetermineerd. Waarschijnlijk komt de soort echter in alle stromende waters en vochtige bossen op het kampterrein voor.

* Groene kikkers (Rana esculenta (synklepton)), Wasserfrosch

In Noordwest-Europa komen twee soorten en een hybride voor. De middelste groene kikker (Rana klepton esculenta) is een (vruchtbare!) kruising tussen de meer- of grote groene kikker (Rana ribunda) en de poel- of kleine groene kikker (Rana lessonae). In het veld blijken grote en kleine behoorlijk goed van elkaar te onderscheiden te zijn. De middelste kan echter alle tussenvormen hebben, waardoor vaak alleen prototypen van de drie vormen goed te determineren zijn. In Polen zijn in ieder geval alle drie de vormen gevonden.

De middelste groene bleek het algemeenst en is in veel verschillende biotopen, altijd in de buurt van water in vaak grote aantallen aangetroffen.

De kleine is waarschijnlijk bijna net zo algemeen en is vooral aangetroffen in kleine wateren. Vooral in bospoelen en karresporen zijn vrijwel alleen kleine te vinden.

De grote is met zekerheid gevonden in de karpervijver, een aanliggende vijver en in het meer bij Insko en is daarmee de minst algemene van de drie.

Deze biotoopvoorkeur, waar ook de namen poel- en meerkikker vandaan komen, is overeenkomstig met wat bekend is in Nederland. De kleine komt in ons land alleen op de hogere zandgronden voor, terwijl de grote voornamelijk in de grootschalige nattigheid van Laag-Nederland voorkomt.

6.3 Soortbespreking reptielen

6.3.1 Hagedissen

Tijdens het zoka zijn zeker twee soorten hagedissen waargenomen. Mogelijk is ook hazelworm waargenomen (zie opmerking "slang spec.").

* Zandhagedis (Lacerta agilis), Zauneidechse

Deze in Nederland schaarse soort heeft een sterke voorkeur voor droge, open biotopen. Om deze reden is de soort niet veel waargenomen. Vrijwel alle geschikt lijkende stukjes waren echter bezet.

De beste plek bleek de vrij hoge, extensief begraasde heuvel langs de grote vijver. Vooral op het afgekalfde, open hellinkje waren veel exemplaren te vinden. Verder zijn exemplaren gevonden op o.a. enkele treinstations (Krepa en Recz), bij de werkschuur, in verschillende wegbermen en op een akker ten oosten van de heuvel.

* Levendbarende hagedis (Lacerta vivipara), Wald oder Bergeidechse

Net zoals in Nederland was deze soort in het gebied de algemeenste reptiel. Weliswaar zijn er nergens grote aantallen gevonden, maar de soort is wel op behoorlijk veel plaatsen waargenomen. Vooral (kleine) steenhopen en in akkers of andere ruderale terreinen liggende boomstammen waren bijna allemaal bezet. In tegenstelling tot de zandhagedis kan de levendbarende hagedis ook op vrij vochtige plaatsen waargenomen worden. Zo werd er bijvoorbeeld een exemplaar gevonden op de uit takken bestaande oeverbeschoeiing van de grote vijver. Ook op de heuvel waar de meeste zandhagedissen zaten, bleken veel levendbarende hagedissen te zitten.

6.3.2 Slangen / Snakes

Er is slechts één soort slang met zekerheid waargenomen. Gezien het feit dat een groot gedeelte van het gebied te vochtig was voor andere soorten dan ringslang of in het geheel niet voor slangen geschikt was, is dit niet erg verwonderlijk.

* Ringslang, (Natrix natrix), Ringelnatter

Er zijn tijdens het kamp vrij weinig exemplaren gevonden. De meeste waarnemingen kwamen van de kwekerij, o.a. van de zwemplas en de plas langs de bondstent. Verder zijn er drie (sub)adulte verkeersslachtoffers gevonden op de doorgaande weg, enkele kilometers ten oosten van Recz. Ook werd er in de bossen bij Insko nog een volwassen exemplaar gevangen. Grappig was dat men toen gelijk kennis heeft kunnen maken met de sterk stinkende, nauwelijks afwasbare afweerstof van de ringslang.

* Slang spec.,

Tijdens het kamp is er een platgereden pootloos reptiel gevonden, die doorgegeven werd als adder. Volgens de aanwezige Poolse bioloog komt deze soort echter absoluut niet in deze regio voor. Gezien het feit dat de excursiedeelnemers verzekerden dat het beest geen gele halsvlekken had, betreft het een gladde slang of een hazelworm. Van deze laatste soort is in '94 wel een exemplaar gevonden.

 

 

Frank Willems & Pierre van der Wielen

 

7 Zoogdieren (Mammals)

 

7.1 Inleiding

Het dorp Recz, waar we vlak bij zaten ligt in Noordwest Polen op ongeveer 80 km. ten oosten van de stad Szczecin. Het is een heuvelachtig gebied met vooral graanteelt. Op plekken waar akkerbouw plegen te moeilijk is (bv. door te steile hellingen) vinden we nog vrij goed bewaarde stukjes natuur.

Daar waar het zomerkamp was hadden we het geluk dat de eigenaar een viskwekerij bezat en dus afhankelijk was van de watervoorziening. Deze had hij slechts hier en daar aangepast maar over het algemeen was het een redelijk ongeschonden gebied. De akkerbouw had slechts hier en daar de overhand zodat het geheel zeer afwisselend was. Het gebied was voor zoogdieren (vooral de kleinere) dus vrij ideaal en dat bleek al snel.

De directe omgeving van het kampterrein is vrij zorgvuldig onderzocht op het voorkomen van muizen (11 raaien). In combinatie met doelgericht vegetatieonderzoek was het mogelijk een aantal conclusies te trekken betreffende biotoopvoorkeur van een aantal soorten muizen. Vooral voor de algemene soorten muizen, zoals de Grote Bosmuis, Rosse woelmuis, Brandmuis en Bosspitsmuis is dit gelukt (zie § 7.4). Daarnaast zijn over een veel groter gebied (1,5 km²) op drie avonden gegevens verzameld van vleermuizen (met behulp van de batdetector): dit resulteerde in 10 soorten vleermuizen en 3 koloniebomen (zie § 7.3). Daarnaast zijn losse waarnemingen (veelal zichtwaarnemingen of doodvondsten, soms met zekerheid vast te stellen sporen) van zoogdieren verzameld(zie § 7.2).

Om een indruk te krijgen van het gebied, zeker wat betreft het landschap, het met het landschap samenhangende gebruik zoals landbouw, en de situatie van de natuur is het zinvol om alvorens de waarnemingen te vermelden een wat algemenere beschrijving te geven van het gebied. Deze is vooral van toepassing voor de waarnemingen van vleermuizen en de losse zoogdierenwaarnemingen. Een specifieke beschrijving van het gebied waar de vallen zijn uitgezet is te vinden in paragraaf 7.4; vallenonderzoek.

Het onderzoeksgebied omvatte een vrij waterrijk gebied ten oosten van Recz. De noordgrens hiervan is de spoorlijn, de westgrens de hoofdweg die door Recz loopt, de zuidgrens en tevens oostgrens worden gevormd door een verhard pad (vanuit Recz naar het zuiden, eerste links) dat plots afbuigt naar het noorden (zie ook kaart 7.1).

Het onderzoeksgebied is grofweg te verdelen in 7 typen, namelijk;

1 loofbos 25,0 % ────┐

2 naaldbos 2,5 % │

3 gemengd bos 2,5 % ├── > 60 ,0 % natuur

4 water 15,0 % │

5 rietland 5,0 % │

6 ruigte 10,0 % ────┘

7 akker 40,0 %

Deze types variëren natuurlijk in pH, bodemstructuur, vochtigheid, vegetatie en voedselrijkdom.

De percentages per type zijn schattingen.

Naar aanleiding van de bovenstaande verhoudingen blijkt dat de 'natuur' toch de overhand heeft.

Kaart 7.1 Het gebied ten oosten van Recz

De mens echter drukt hier extra zijn stempel op de natuur door die ook te exploiteren. Het water wordt gebruikt om vis in te kweken, veel ruigtes om koeien in te laten grazen en alle typen bos om als brandstof te dienen (dit op zeer kleine schaal).

Door die zelfde mens krijgt het landschap wel een afwisselend karakter en daarbij ook een afwisselende flora en fauna (hypothetisch). Het gewas dat het meest wordt verbouwd is de rogge (Secale cereale) en in mindere mate biet (Beta vulgaris vulgaris). De rogge wordt tot de oogst met rust gelaten dus krijgen akkeronkruiden de kans zich hier te ontplooien.

Op geaccidenteerd terrein is het moeilijk boeren dus vinden we daar natuur: loofbos. Hetzelfde geldt in mindere mate voor vlak zeer nat terrein. Ook dit blijft vaak zonder akkerbouw. Af en toe wordt het door koeien (deze zijn schaars in Recz) begraasd. We vinden de 'vlakke' natte gebieden hier ook op deze hoogte door enkele bronnen in het gebied.

Ruigtes ontstaan in het gebied voornamelijk doordat een bouwlandgedeelte braak ligt. Dat dit meerdere jaren hetzelfde gebied is getuigen een aantal meerjarige planten op deze stukken. Voorbeelden zijn moerasdistel (Cirsium oleraceum), die op een ruigte stond waarin tevens een natte uitloper van een bron aanwezig was, en strobloem (Helichrysum arenarium), die op een droge ruigte stond op een helling.

Het bos in het onderzoeksgebied bestaat ongeveer voor 40 % uit loofbos, 2,5 % uit gemengd en 2,5 % uit naaldbos. De bossen staan voornamelijk op moeilijk te ontginnen hellingen en bestaan bovendien voornamelijk uit ruwe berk (Betula pendula) halverwege en onderin voornamelijk uit Beuk (Fagus sylvatica ) en wintereik (Quercus petraea).

In het gebied zijn een aantal kunstmatig aangelegde meertjes. Deze ogen, op een enkele na, allen zeer natuurlijk. Het grootste meer biedt veel ruimte voor vogels: de bruine kiekendief (Circus aeruginosus) komt hier tot broeden, evenals soorten als kuifduiker (Podiceps auritus), dodaars (Tachybaptus ruficollis) en de blauwborst (Luscinia svecica). Dit komt voornamelijk door de overwegend vloeiende overgangen tussen water en oever waardoor moerasvegetaties ('rietland') kunnen ontstaan. De kleinere meertjes zijn wat resoluter van aard, met hogere oevers. Toch is er hier en daar ook een dergelijke overgang te vinden. Omdat deze kleine meertjes wat meer rust genieten vinden we hier (wat meer dan elders) bijvoorbeeld de ijsvogel (Alcedo atthis).

De beken die de meren voeden ontstaan ook grotendeels in het gebied. Bij deze bronnen vinden we een kenmerkende vegetatie, zowel in 't bos als in open gebied. Planten als goudveil (Ehrysoplenium sp.) en bosbies (scirpus sylvaticus) getuigen van 'kwel' en zijn ter plekke dan ook te vinden. De beken stromen overwegend in zuidelijke richtingen meestal omzoomd door 'bos' met daarin voornamelijk zwarte els (Alnus glutinosa).

Het geheel maakt het dusdanig dat we wel moeten spreken van een afwisselend gebied met een hoge potentiële dichtheid aan zoogdieren.

 

7.2 Losse waarnemingen

7.2.1 Methode

Het was de bedoeling dat gedurende het kamp met name de auteur overdag en in de schemer waarnemingen zou verzamelen van zoogdieren aan de hand van sporen, doodvondsten, zichtwaarnemingen en braakbalvondsten. Dat één persoon nooit een goed overzicht kon krijgen, zeker door een tijdrovend vallenonderzoek, was duidelijk en daarom werden de mede-kampdeelnemers verzocht om waarnemingen van zoogdieren. Op potentiële verblijfplaatsen van speciale soorten zoogdieren, is door de auteur overdag intensief gezocht naar sporen.

7.2.2 Resultaten

Van alle kanten stroomden voortdurend, vooral tijdens het doorspreken van de dagaktiviteiten, waarnemingen van die dag toe. Uiteindelijk zijn er 24 waarnemingen uit onderzoeksgebied verwerkt in tabel 7.2.2 en op kaart 7.2.

Het grootste percentage van de waarnemingen betrof zichtwaarnemingen. Zichtwaarnemingen zijn alleen verwerkt indien verwarring met andere zoogdiersoorten bijna uitgesloten was. Alleen de waarnemingen van het wild zwijn zijn gecheckt (zie soortbeschrijving).

	s	d	z	tot
Bosspitsmuis (Sorex araneus)	-	3	1	4
Brandmuis (Apodemus agrarius)	-	-	2	2
Das (Meles meles)	1	-	-	1
Egel (Erinaceus europaeus)	-	-	2	2
Grote bosmuis (Apodemus flavicollis)	-	2	-	2
Haas (Lepus capensis)	-	-	1	1
Hamster (Cricetus cricetus)	1	-	-	1
Otter (Lutra lutra)	1	-	-	1
Ree (Capreolus capreolus)	-	-	16	16
Steenmarter (Martes foina)	1	-	-	1
Vos (Vulpes vulpes)	1	-	3	4
Wild zwijn (Sus scrofa)	-	-	2	2
Mol (Talpa europaea)	-	2	-	2
Totaal	5	7	27	39
Percentage	13	18	69	100

De 3 zichtwaarnemingen van de Bosspitsmuis en Brandmuis betroffen handvangsten. Het kleine percentage van spoorwaarnemingen ligt voornamelijk aan het klimaat (zeer droog, dus weinig duidelijke sporen) en de dagaktiviteiten van de auteur en vele anderen. Waarnemingen van algemene soorten ver buiten het onderzoeksgebied zijn voor kennisgeving aangenomen. Voor hamsters, steenmarter en otter werden veel potentiële gebieden opgezocht. Slechts hamsters en steenmarter werden gevonden, beide 1 waarneming. Bij toeval vond de auteur een spoor van de otter (zie verder soortbespreking).

In tabel 7.2.1, hiernaast, een weergave van het aantal waargenomen zoogdiersoorten in het onderzoeksgebied met behulp van met zekerheid vastgestelde sporen, doodvondsten of zichtwaarnemingen (s,d,z) per soort uitgesplitst.

Op de volgende bladzij worden de waarnemingen in het onderzoeksgebied op kaart getoond.

Kaart 7.2 Losse waarnemingen zoogdieren

 

BSP = Bosspitsmuis H = Hamster BR = Brandmuis M = Mol

GB = Grote bosmuis O = Otter BZ = Bunzing R = Ree

D = Das SM = Steenmarter EG = Egel V = Vos

HA = Haas WZ = Wild zwijn

7.2.3 Soortbespreking

*1 Bosspitsmuis, (Sorex araneus), Common Shrew, Waldspitzmaus

Van spitsmuizen (Soricidae) is dit de enige soort los waargenomen waarvan 3 doodvondsten en 1 handvangst (mondelinge mededeling van Bram Aarts). Deze handvangst werd gedaan waar ook een raai (raai 4 zie vallenonderzoek) was uitgezet. In deze raai is geen bosspitsmuis gevangen. Dat de bosspitsmuis in het onderzoeksgebied algemeen voorkomt getuigt alleen al het aantal doodvondsten. De spreiding van de vondsten laat zien dat de bosspitsmuis in dit gebied wijd verspreid is (zie kaartje). Dat de Bosspitsmuis ook de drang heeft te verhuizen laat een verkeersslachtoffer zien (mondelinge mededeling Marcel Hospers) in het Noordwesten van het gebied.

*2 Brandmuis (Apodemus agrarius),

De Brandmuis laat zich overdag weinig zien (zie vallenonderzoek), de twee waarnemingen die gedaan zijn betroffen dan ook handvangsten van jonge dieren. Hun onervarenheid werd waarschijnlijk hun lot. De spreiding van de twee vangsten geeft ook hier aan dat de brandmuis wijd verspreid is (zie kaart). Beide handvangsten werden gedaan in natte gebieden, de vegetatie ter plekke kwam echter weinig overeen. De één betrof een hooggelegen veenplasje; de ander een, op kleine hoogte gelegen riet-bosjesruigte, gelegen naast raai 9 (zie vallenonderzoek).

*3 Das, Badger, (Meles meles)

Het 'spoor' dat geconstateerd werd betrof een burcht (mondelinge mededeling van Pierre v/d Wielen), daarnaast zijn er nog enkele wissels gevonden en een aantal uitwerpselen in kuiltjes (ook nabij de burcht). De aanname is dat het de enige dassenfamilie in het onderzoeksgebied was, wellicht dat er in het zuiden een territorium grens net buiten het onderzoeksgebied was.

Drie kilometer naar het zuiden toe is er nog een burcht gevonden, waar het er naar uitzag dat mens en das al een jarenlange strijd voerden; veel pijpen waren uitgegraven, het gangenstelsel liep over ongeveer 100 à 150 meter (!!) door over een breedte 10 à 15 meter. Wellicht dat de dassen steeds verder zijn opgeschoven om de mens te ontwijken. Dat deze mensen daadwerkelijk last hadden van de dassen getuigde een aantal vierkante meters ondergraven akker. De grond bestond uit losse zavel (kleiig zand).

*4 Egel, Hedgehog, (Erinaceus europaeus)

Deze luidruchtige bosbewoner liet zich lange tijd niet zien.. Pas de laatste paar dagen had de waarschijnlijk steeds sterker wordende etensgeur van het kamp zo'n grote aantrekkingskracht dat ze tevoorschijn kwamen. Slechts twee individuen zijn vastgesteld. Vermoedelijk komt de egel vrij algemeen voor, dat er geen melding is gedaan van verkeersslachtoffers spreekt dit echter een beetje tegen.

*5 Grote Bosmuis (Apodemus flavicollis)

Deze soort leidt een verborgen leven in loofbossen, de enige zekere waarnemingen betroffen dan ook alleen 2 doodvondsten en deze in directe omgeving van loofbos (doodvondst Frank Willems) en in loofbos. Beide doodsoorzaken waren onbekend. De doodvondst van de grote bosmuis in het bos betrof een sexueel actief mannetje in goede conditie, zonder zichtbare mankementen. Veel kampdeelnemers maakten melding van springerige muizen in en rond de tenten. Waarschijnlijk betrof dit waarnemingen van de Grote Bosmuis die vlak bij vrij veel voorkwamen(Raai 10, zie vallenonderzoek) Niet in de tabel vermeld is een braakbalvondst van de grote Bosmuis gevonden in de kerk van Recz in de braakbal van een kerkuil.

*6 Haas, Hare, (Lepus capensis)

De haas is geen algemene verschijning in het onderzoeksgebied. In de omgeving zijn geen hazen waargenomen. Slechts één zichtwaarneming (Arthur mondelinge mededeling) resulteerde in de vermelding van de haas. Zeker gezien de dagaktiviteiten van de haas lijkt dit een goede weergave van de zeldzaamheid van de haas.

*7 Hamster, Hamster, (Cricetus cricetus)

Een goede manier om het voorkomen van de hamster te achterhalen is het afzoeken van stoppelvelden op holen. Dit is op beperkte schaal gebeurt in het onderzoeksgebied. Dit leverde slechts 1 waarneming op. ± 7 Kilometer naar het oosten toe, buiten het onderzoeksgebied, leverde een dergelijk afzoeken ± 40 holen op (op ongeveer hetzelfde oppervlak stoppelveld). Dat de hamster algemener voorkomt in het onderzoeksgebied dan de ene waarneming suggereert ligt voor de hand.

*8 Otter, Otter, (Lutra lutra)

Om een waarneming te doen van deze soort is heel wat 'schemerwerk' verricht. De plaats waar sporen gevonden waren van de otter is herhaaldelijk in de schemer bezocht, maar de otter liet zich niet zien. Volgens de lokale bevolking zou de otter hier vrij algemeen voorkomen, maar dit kon helaas niet bevestigd worden. Behalve de aanwezigheid van de otter in het onderzoeksgebied kan niets worden gemeld.

*9 Ree, Roe deer (Capreolus capreolus)

De 16 zichtwaarnemingen zijn de enige geregistreerde waarnemingen. Het aantal andere sporen (keutels, printen) waren er in zo'n grote aantal dat registratie ervan het geheel slechts onoverzichtelijk zou maken. De zichtwaarnemingen geven volgens mij een goed beeld van het voorkomen van de ree (zie kaart 7.2)

De waarnemingen van de ree laten een gebondenheid aan water zien, tevens is een voorwaarde voor de ree, ontwikkeld of minder ontwikkeld loofbos. Dit blijkt niet uit het kaartje, maar uit persoonlijke waarnemingen in het onderzoeksgebied. Omdat het onderzoeksgebied een soort waterrijke 'oase' vormt in de omgeving is de reeën dichtheid in het onderzoeksgebied niet gelijk aan die van de omgeving.

*10 Vos, Fox, (Vulpes vulpes)

Het viertal waarnemingen van de vos lijkt een klein aantal, maar gezien het grote leefgebied van de vos kan toch worden gesproken van een algemeen voorkomen. Ook bij het verwerken van de waarnemingen van de vos zijn alleen, op één spoorwaarneming in blanco gebied na, zichtwaarnemingen verwerkt. (Pierre van de Wielen, Roel Brienen, mondelinge mededeling) Een vijftal kilometer naar het oosten is een dode vos gevonden, een verkeersslachtoffer, waarvan de kop meegenomen is. (Frank Willems).

*11 Steenmarter, Marten, (Martes foina)

Omdat het vermoeden bestond dat de steenmarter in het onderzoeksgebied voorkwam is er gericht gezocht naar sporen. In de buurt van een boerderij is na niet al te lang speuren een latrine gevonden van een steenmarter. Wegens taalproblemen is de boerderij/schuur niet gecheckt op het voorkomen van een steenmarter. Het onderzoeksgebied herbergde verder geen potentiële steenmarter plaatsen.

*12 Wild zwijn, Wild boar, (Sus scrofa)

Eén zichtwaarneming (Arthur) betrof 2 individuen in open gebied net na de schemer. Na deze mededeling is door de auteur extra gelet op sporen van wilde zwijnen, maar deze werden niet aangetroffen. Na een tip over talloze zwijnewissels langs de beken moest worden geconstateerd dat dit allen reeën wissels waren. Omdat zwijnen, met name door wroetsporen, vaak duidelijk laten zien waar ze voorkomen, moet het permanent voorkomen van het wild zwijn in het onderzoeksgebied worden betwijfeld.

*13 Mol, Mole, (Talpa europaea)

De mol is een vergeten hoofdstuk in het geheel. Gezien de twee doodvondsten op een klein gebied is de mol vermoedelijk algemeen in het onderzoeksgebied. De mol prefereert, naar aanleiding van de plaats van de doodvondsten, de overgangszones tussen water (meertjes) en akker of verhard pad. Elders is trouwens de bovenste bodemlaag of ondoordringbaar i.v.m grote kiezels (op hellingen, in bossen) of te gestoord (vlakkere gebieden in akkers).

*14 Wezel / Weasel (Mustela nivalis) en

*15 Hermelijn / Merlin(Mustela erminea)

De wezel en hermelijn komen algemeen voor in het onderzoeksgebied, maar zijn niet waargenomen (buiten het vallenonderzoek). Gezien de vastgestelde dagaktiviteit (zie vallen-onderzoek) van de twee soorten is dit extra opmerkelijk. Wel zijn er sporen buiten het onderzoeksgebied gevonden van de hermelijn. Dit betrof een serie voetprinten ten zuidoosten van het gebied op ± 4 km afstand, een gebitsfragment (herkomst onbekend Niels Nijsingh) en keutels ± 10 km noordoosten van het gebied (Arthur). Sporen van wezels zijn waarschijnlijk over het hoofd gezien.

*16 Edelhert, Deer, (Cervus elaphus)

Ongeveer 25 kilometer naar het westnoordwesten zijn sporen van edelherten waargenomen. Het biotoop betrof een uitgestrekt oud beukenbos met doorsnijding van enkele beken, de rivier de Drawa en de aanwezigheid van grote meren.

*17 Bever, Beaver, (Castor fiber)

Ongeveer 20 kilometer naar het noordwestnoorden liggen enkele hoogvenen waar vraatsporen zijn gezien van de bever (David Tempelman)

*18 Verwilderde huiskat (Felis catus)

Een enorme verwilderde huiskat, een doodvondst ± 12 kilometer naar het weten (verkeersslachtoffer), deed ons denken aan een wilde kat. De huiskat had echter een vrij lange staart smal eindigend en pluimpjes aan de oren (!) De vacht kwam overeen met die van een wilde kat.

*19 Bunzing, (Mustela putorius)

Na het kamp werd mij een zichtwaarneming meegedeeld van een bunzing nabij het kamp. Gezien de betrouwbaarheid van de waarneming leek het me deze alsnog op te nemen in het verslag

*20 Eekhoorn, Squirrel, (Sciurus vulgaris)

Er zijn op een twintigtal kilometers ten oosten van Recz twee eekhoorns waargenomen. Gezien de ouderdom en samenstelling van het bos in het onderzoeksgebied zou de eekhoorn ook in het gebied rond het kamp kunnen voorkomen. Er is echter niet actief gezocht naar sporen in geschikte biotopen.

7.3 Batdetectoronderzoek

 

7.3.1 Methode

Op 3, 5 en 7 augustus 192 zijn een aantal verschillende routes gelopen om een overzicht te krijgen van het voorkomen van de verschillende soorten vleermuizen in het onderzoeksgebied. verder zou globaal getracht worden de algemeenheid van die soorten vast te stellen. Hiervoor zou vooral het aantal koloniebomen een indicator zijn.

 

7.3.2 Resultaten

De resultaten vielen qua kwaliteit mee: er waren enorm veel soorten aanwezig in het onderzoeksgebied. De kwantiteit van de soorten kan niet tot nauwelijks worden vastgesteld doordat er niet genoeg tijd is besteed aan het batdetectoronderzoek. Dit kwam vooral door de geringe belangstelling vanuit het kamp (waartussen zelfs iemand met een batdetector!!).

Zo goed als het ging is toch getracht een representatief overzicht te maken in de vorm van een intekenkaart en aantalsschattingen. Deze aantalsschattingen zullen echter niet tot nauwelijks de waarheid weerspiegelen. Wellicht dat de verhoudingen tussen de aantallen wel kloppen. Zo zal men bijvoorbeeld, de grootoorvleermuis minder aantreffen dan de laatvlieger (zie tabel). Ook is zicht gekregen op vangstmethodes en ander gedrag van een aantal soorten vleermuizen, wat op zich ook een redelijk resultaat is van een zeer summier batdetectoronderzoek.

Van de in de tabel met een ster gemerkte soorten zijn ook koloniebomen gevonden: twee van de watervleermuis en een van de ruige dwerg. De drie soorten waarbij het aantal niet van toepassing is (Ruige dwerg-, rosse- en watervleermuis) waren in zulke grote aantallen dat zelfs een schatting volledig naast de werkelijkheid zou zitten. Daarnaast zijn er te weinig uren besteed aan het batdetectoronderzoek om een schatting te kunnen maken. Dit kwam door tijdgebrek i.v.m de vallencontroles (zie verderop in het verslag).

Op 29 lokaties zijn vleermuizen waargenomen, hierbij telt elke waargenomen vleermuis per locatie voor 1. Op één plaats 5 soorten vleermuizen telt dus als 5 lokaties. De locatieverhoudingen hebben directe relatie met de algemeenheid. Er moet dan wel rekening gehouden worden met het verschijnsel: plaatselijk algemeen. Voor verder uitspraken over algemeenheid: zie soortbesprekingen.

Op de volgende pagina een kaartbeeld van de waarnemingen van vleermuizen met behulp van de batdetector, type SKYE.

Kaart 7.3 Vleermuizen

 

GD = Gewone dwergvleermuis B = Baardvleermuis M = Meervleermuis

GO = Grootoorvleermuis V = Vale vleermuis W = Watervleermuis

RD = Ruige dwergvleermuis L = Laatvlieger RV = Rosse vleermuis

T = Tweekleurige vleermuis

7.3.3 Soortbespreking.3.3 Soortbespreking

*1 Baardvleermuis, Whiskerd Bat, (Myotis mystacinus)

De Baardvleermuis komt alleen in het zuiden van het onderzoeksgebied voor. Wellicht dat de kolonie van Baardvleermuis zich in de boerderij in het oosten van het gebied (zie kaart) ophoudt. Beide Baardvleermuizen zijn niet boven het water waargenomen wel in directe omgeving ervan.

*2 Gewone Dwergvleermuis, Pipistrelle bat, (Pipistrellus pipistrellus)

Deze vleermuissoort is alleen waargenomen rond de boerderij in vrij groot aantal (7). De kolonie houdt zich op in de boerderij of de directe omgeving daarvan.

*3 Ruige Dwergvleermuis, Nathusius pipistrelle bat, (Pipistrellus nathusii)

Deze vleermuis is zeer algemeen in het onderzoeksgebied. Er is een kolonieboom gevonden met daarin 20-30 vleermuizen. De Ruige dwergvleermuis is behalve in het bos en langs bosranden ook boven het water jagend waargenomen.

*4 Grootoorvleermuis, Grey long-eared bat, (Plecotus auritus)

De Grootoorvleermuis is 2 keer waargenomen. Eén exemplaar was meerdere avonden achter elkaar te horen op het kampterrein boven op de heuvel tussen de bomen. De vleermuis kan zonder batdetector worden waargenomen. (op zicht en geluid).

*5 Watervleermuis, Daubenton’s bat, (Myotis daubentonii)

De watervleermuis is een zeer algemene soort in het onderzoeksgebied. Er zijn twee koloniebomen gevonden waarin in totaal ± 60-70 exemplaren gevonden. De watervleermuis is over het algemeen jagend boven het water waargenomen. Tijdens het zwemmen in de schemer waren de vleermuizen van zeer dichtbij te bewonderen !!

Ook zijn er enige watervleermuizen waargenomen op hun route van kolonieboom naar jachtgebied vliegend, langs een brede heg. Hierdoor kon gemakkelijk de kolonieboom worden vastgesteld. Deze was in een boom aan een kleine waterpartij op het boerenerf.

*6 Laatvlieger, Serotine bat, (Eptesicus serotinus)

De Laatvlieger komt vrij algemeen verspreid over het gehele gebied voor. Opvallend genoeg zijn de Laatvliegers bijna alle boven water waargenomen, daarnaast enkele boven een laag begroeide helling.

*7 Meervleermuis, Pond bat, (Myotis dasycneme)

De Meervleermuis heeft zich even kort laten horen op het grootste meer in het onderzoeksgebied. Twee exemplaren werden vastsgesteld. Wellicht dat het aantal veel groter is.

*8 Tweekleurige Vleermuis, Parti coloured bat, (Vespertilio murinus)

Deze, voor mij toen onbekende, soort is gehoord op één plek bij het grootste meer. Het was meer toeval dat de soort werd vastgesteld omdat de batdetector op zijn laagste stand was gezet. De 'zang' van de Tweekleurige Vleermuis lijkt wat op de "twiet" uit "twiet-tjok" van de Rosse Vleermuis waarbij de "twiet" langgerekter is en varieert in toonhoogte. Het geluid is karakteristiek en lijkt op dat van geen andere vleermuissoort. De Tweekleurige Vleermuis komt vrij algemeen voor (plaatselijk) in het onderzoeksgebied.

*9 Rosse Vleermuis, Noctule, (Nyctalus noctula)

De Rosse Vleermuis is een algemene soort in het onderzoeksgebied omdat de Rosse Vleermuis zo vroeg uitvliegt was het altijd een voorbode van de vleermuizen. De Rosse Vleermuis werd soms nog voor de schemer waargenomen. Vooral hoog boven bosranden is de Rosse Vleermuis waargenomen. Vaak kwamen Rosse Vleermuizen even snel langs gevlogen op grote hoogte ongeacht biotoop c.q oriëntatiepunten.

*10 Vale Vleermuis, Greater mouse eared bat, (Myotis myotis)

De Vale Vleermuis is eenmaal passerend waargenomen in het noorden van het gebied, de 5 overige waarnemingen betroffen jagende Vale vleermuizen boven laag begroeide hellingen. Het geluid was onmiskenbaar. De Vale Vleermuis komt waarschijnlijk algemeen voor en huist in een boerderij of in het dorp. De kerk is onderzocht op vleermuizen, maar dit gaf geen resultaat.

 

 

7.4 Vallenonderzoek

7.4.1 Methode.4.1 Methode

De vallen, 40 in totaal, werden in eerste instantie op gelijke afstand in rijen van 10 in homogene vegetatie gezet, zonder te prebaiten. De vallen stonden daar een aantal dagen waarbij af en toe waar nodig lokaas in de vorm van pindakaas, appel of vis werd aangevuld evenals hooi om de muizen de nacht door te laten komen.

Om te kijken of de muizendichtheid groter was dan de valcapaciteit zijn op een tweetal raaien (9 en 10) dubbelvallen geplaatst.

Wanneer een raai verplaatst werd werden de vallen schoongemaakt en zonder prebaiten geplaatst.

Aanvankelijk werd er drie keer per dag gecontroleerd, maar al snel bleek dat de muizen overdag nauwelijks actief waren waarna een controle na de avondschemer en na de ochtendschemer voldoende was om toch de muizensterfte zo laag mogelijk te houden.

In tabel 7.4.1 wordt een overzicht gegeven van het aantal nachten dat een raai heeft uitgestaan, het aantal vallen per raai (d = dubbelval), het aantal controles en het gebruikte lokaas per raai (p = pindakaas, v = vis, a = appel).

De vallenlokaties staan weergegeven op kaart 7.4 op de volgende pagina.

Per raai werden de muizen gemerkt: hierbij werd onderscheid gemaakt tussen soorten muizen en sexe van de muizen. de muis kan in theorie op 9 plaatsen gemerkt worden, waarna nog combinaties van plaatsen mogelijk zijn. Voorbeeld van gemerkte muizen:

Grote Bosmuis _ merk rechtsachter raai 1, val 6

Grote Bosmuis _ merk rechtsachter raai 1, val 7

Grote Bosmuis _ merk linksachter raai 1, val 9

Of, in korte notatie:

R1 GB _ RA 6

R1 GB _ RA 7

R1 GB _ LA 9

Kaart 7.4 Plaatsing van de vallen

In onderstaande tabel 7.4.2 wordt een overzicht gegeven van controles per datum, tijdstip van de dag en valnacht (1 t/m 11).

nr	1	2	3	4	4A	5	6	6A	7	8	9	10	11	12
datum	31-07	31-07	31-07	01-08	01-08	01-08	02-08	02-08	02-08	02-08	03-08	03-08	04-08	04-08
tijd	9	15	23	9	12	18	7½	9½	19½	23	7½	18½	7½	17½
nacht	1	1	1	1	1	2	2	2	3	3	3	4	4	5
nr	13	14	15	16	16A	17	18	19	20	21	22	23	24	25
datum	05-08	05-08	06-08	06-08	06-08	07-08	07-08	08-08	08-08	09-08	09-08	10-08	10-08	11-08
tijd	7½	20	7½	21	24	8	21	9	20	9	21	8½	21½	81
nacht	5	6	6	7	7	7	8	8	9	9	10	10	11	11

 

7.4.2 Vegetatiebeschrijvingen.

Om een goed beeld te krijgen van de vegetaties waarin de raaien zijn uitgezet zijn vegetatieopnames gemaakt op een representatief gedeelte van een raai. Aan de hand van de type vegetaties kan iets gezegd worden over de factor vochtigheid van de bodem. Beide (vegetatie + vochtigheid) zijn belangrijk om te bepalen wat de leefvoorkeuren voor de gevangen muizen in de verschillende raaien zijn.

In tabel 7.4.3 op de volgende twee paginas wordt bij de lijst met plantesoorten aangegeven in welke raai zij voorkomen. Ook is de dichtheid van de vegetatielagen bekeken: zie tabel 7.4.4. Tot slot is nog kort in woorden een vegetatiebeschrijving per raai weergegeven.

Uit de tabellen worden onder andere de volgende gegevens ontleend:

1. Aan de hand van de vegetetatie in combinatie met de waargenomen waterstand zijn de raaien in te delen naar toenemende natheid: 11, 6A, 2, 6B, 4, 3, 1, 7, 8, 10, 9, 5.

2. Aan de hand van de dichtheid van de boom- en struiklaag tezamen zijn de raaien in te delen naar toenemende dichtheid (0 - 80%) van deze lagen: 5/7/8/9, 3, 4, 11, 10, 6B, 1/6A, 2.

3. Aan de hand van de dichtheid van de kruidlaag zijn de raaien in te delen naar toenemende dichtheid (30 - 80%) van deze laag: 6A, 1/2, 4/10, 6B, 9, 7, 3/5/8/11.

Tabel 7.4.3 Vegetatieopnamen raaien

Soort (Nederlandse naam)

Raainummer

Soort (Latijnse naam)

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Haagbeuk

x

Carpinus betulus

Gewone vlier

x

x

x

Sambucus nigra

Eenbes

x

Paris quadrifolia

Grote windhalm

x

x

Apera spica-venti

Geel nagelkruid

x

Geum urbanum

Gevlekte dovenetel

x

x

Lamium maculatum

Klein springzaad

x

x

x

Impatiens parviflora

Robertskruid

x

x

Geranium robertianum

Wilde Judaspenning

x

x

Lunaria rediviva

Fluitekruid

x

x

x

Anthriscus silvestris

Vogelkers

x

Prunus padus

Grove den

x

Pinus sylvestris

Zachte berk

x

Betula pubescens

Adelaarsvaren

x

x

Pteridium aquilinum

Lijsterbes

x

Sorbus aucuparia

Harig wilgeroosje

x

x

Epilobium hirsutum

Zwarte els

x

x

x

x

Alnus glutinosa

Pitrus

x

x

Juncus effusus

Akkerdistel

x

x

Cirsium arvense

Riet

x

x

x

x

x

Phragmitus arvense

Ringelwikke

x

Vicia hirsuta

Watermunt

x

Mentha aquatica

Akkerkool

x

Lapsana communis

Grote brandnetel

x

x

x

x

x

x

Urtica dioica

Groot hoefblad

x

x

Petasites hybridus

Donzige klit

x

x

Arctium tormentosum

Gewone engelwortel

x

x

x

Angelica sylvestris

Gewone Es

x

x

Fraxinus excelsior

Rietgras

x

Phalaris arundinacea

Heermoes

x

Equisetum arvense

Witte paardekastanje

x

Aesculus hippocastanum

Bosviooltje spec.

x

Viola spec.

Gewone ereprijs

x

Veronica chamaedrys

Zevenblad

x

Aegopodium podagraria

Distel

x

x

x

Cirsium oleraceum

Wilde pruim

x

Prunus domestica

Wilde appel

x

Malus silvestris

Moerasooievaarsbek

x

Geranium aquaticum

Smeerwortel

x

Symphytum officinale

Veldlathyrus

x

x

x

Lathyrus pratensis

Ruig klokje

x

Campanula trachelium

Braam, gewone

x

x

x

Rubus fruticosa

Muskuskaasjeskruid

x

Malva moschata

Bosbes

x

Scirpus sylvaticus

Zilverschoon

x

Potentilla anserina

Valeriaan

x

Valeriana officinalis

Verspr. goudveil

x

Chrysosplenium alternifolium

Grote watereppe

x

Sium latifolium

Hazelaar

x

Corylus avellana

Beuk

x

Fagus sylvatica

Struisgras, gewoon

x

Agrostis Capillaris

Meidoorn spec.

x

Crataegus species

 

 

Typering (naar den Held) van de vegetatie per raai:

Raai 1: nat loofbos.

Eiken-beukenklasse (38), waarin vooral opvallen Haagbeuk, Gewone vlier, Eenbes, Geel nagelkruid, Klein Springzaad, Robertskruid en Fluitekruid.

Raai 2: loof/naaldbos

Eiken-klasse (37), waarin vooral opvallen Grove den en Adelaarsvaren.

Raai 3: slootkant/berm

Klasse der vochtige graslanden (25), waarin vooral opvallen Harig wilgeroosje en akkerdistel.

Raai 4: Vochtig loofbos

Eiken-Beukenklasse (38), waarin vooral opvallen Gewone vlier, Zwarte els, Grote brandnetel en Gewone es.

Raai 5: Nat rietland (verstoord)

Bijvoetklasse (17), waarin opvallen Donzige klit en Grote brandnetel.

Raai 6A: Droog loofbos

Eiken-Beukenklasse (38) waarin opvallen Zevenblad, Grote Brandnetel, Fluitekruid en Gewone Vlier.

Raai 6B: Vochtig loofbos

Eiken-beukenklasse (38) waarin opvallen moesdistel, Grote Brandnetel, Gewone vlier en Zwarte els.

Raai 7: Vochtige ruigte/rietland

Klasse der vochtige graslanden (25) waarin opvallen Gewone engelwortel, Moesdistel, Smeerwortel en Veldlathyrus.

Raai 8: Nat rietland

Klasse der vochtige graslanden (25) waarin opvallen Moesdistel, Veldlathyrus, Fluitekruid en Akkerdistel.

Raai 9: Zeer nat rietland

Klasse der vochtige graslanden (25) waarin opvallen Veldlathyrus en Bosbies.

Raai 10: Nat loofbos

Eiken-beukenklasse (38) waarin opvallen Gewone es, Robertskruid, Klein springzaad, Grote Brandnetel, Gewone vlier en Hazelaar.

Raai 11: Droog loofbos

Eiken-Beukenklasse (37/38) waarin opvalt Beuk.

 

	1	2	3	4	5	6A	6B	7	8	9	10	11
Kruidlaag (%)	30	30	80	50	80	70	60	70	80	65	50	80
Struiklaag (%)	60	20	5	5	-	70	50	-	-	-	10	-
Boomlaag (%)	10	60	-	30	-	-	10	-	-	-	40	40
Struik + boomlaag (%)	70	80	5	35	-	70	60	-	-	-	50	40

7.4.3 Resultaten

7.4.3.1 Individuen

soort	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	tot	%
GB	11	2				1				13	1	28	13
RW	12	10		25		12		1		11		71	33
BR			4		14		25	15	12	4	3	77	35
BS			1							5		7	3
Bsp			1		6				1	2	5	15	7
Dsp			1					2	2		7	7	3
Wsp					3					2		5	2
Mwsp							1					1	<1
NW							1	2				3	1
He			1					1				2	1
We					2							2	1
tot	23	12	8	25	25	14	27	21	15	37	11	218	100
%	11	6	4	11	11	6	12	9	7	17	5	100
m/v	2,3	1,2	0,8	2,5	2,5	1,4	2,7	2,1	1,5	1,7	0,6	1,8

Alle aantallen muizen die gevangen zijn per raai met uitzondering van alle dubbelvangsten met toevoeging van vangsten van hermelijn en wezel zijn weergegeven in de tabel hiernaast.

Toelichting:

m/v: hier is weergegeven het aantal muizen dat gemiddeld per val is gevangen

NB1 Totale vangstpercentage is 280/412 * 100% = 68%.

NB2 In totaal is 1032 keer een val nagekeken, waar in 27% (280/1032*100%) van de gevallen een muis in zat. Per controle zijn dus gemiddeld 11 (27%*40) muizen gevangen.

In tabel 7.4.6 (wegens plaatsgebrek op de volgende pagina) wordt hetzelfde gedaan voor de terugvangsten. Toelichting bij deze tabel:

Het aantal individuen dat is teruggevangen per raai per soort met totalen, percentages van het geheel (muizen per raai en aantal muizen per soort) en in de meest rechtse kolom een combinatie met tabel 7.4.5. De percentages geven daarin het aantal terugvangsten in verhouding tot totaal gevangen muizen van die soort weer.

 

 

 

 

 

soort	1 X	2 X	3 X	4 X	tot.	X legen
GB	1	2			3	5
RW	6	4	1		11	17
BR	13	4	2	2	21	35
BM	2				2	2
Wsp	1				1	1
NW	2				2	2
totaal	25	10	3	2	40	62

Totaal zat er 62 keer een val 'extra' dicht. In totaal zijn er 218 individuen gevangen, waarvan een dubbelvangst (twee individuen in een val). In totaal is er 279 keer een val geleegd: 218 + 62 - 1 en 280 keer een muis gevangen.

 

 

7.4.3.2 Verplaatsingen

Omdat de raaien op voor muizen overbrugbare afstand van elkaar stonden zijn er waarnemingen bekend geworden van terugvangsten van muizen in bepaalde raaien van muizen uit andere raaien.

Hierbij moet een kanttekening worden gemaakt: niet alle verplaatsingen kunnen zijn geregistreerd, voornamelijk omdat er meerder muizen van dezelfde soort en geslacht

 

Soort en geslacht	raai/controle eerste vangst	raai/controle terugvangst	meters afstand
Grote Bosmuis, _	1/8	10/23	25
Rosse woelmuis, _	4/4	6/8	50
Brandmuis, _	8/15	9/17	25
Brandmuis, _	8/16B	9/18	25
Brandmuis, _	8/16B	9/18	25
Brandmuis, _	8/15	9/18	25
Brandmuis, _	10/21	11/25	50
Brandmuis, _	5/11	11/25	70

met hetzelfde merk rondliepen en doordat niet alle gevangen muizen waren gemerkt. De bewegingen zijn weergegeven op kaart 7.5 op de volgende pagina. In de tabel hiernaast zijn de bewegingen schematisch weergegeven.

Sommige verplaatsingen zijn verwaarloosbaar omdat de raaien erg dicht bij elkaar liggen, opvallend is het echter wel dat bijna alleen mannetjes zich vrij ver verplaatsen en dit weer vnl. gebeurt bij de apodemus-soorten (Brand- en grote Bosmuis). Dat dit gebeurt is vrij eenvoudig te verklaren met het feit dat de vrouwtjes zich in deze periode vooral met de jongen bezighouden en dus gebonden zijn aan een klein gebied.

 

Soort	dood	totaal	% sterfte
Noordse woelmuis	1	3	33
Grote bosmuis	2	28	7
Bosspitsmuis	11	15	73
Brandmuis	2	77	3
Waterspitsmuis	2	5	40
Millers waterspitsmuis	1	1	100
Dwergspitsmuis	4	7	57
Rosse woelmuis	1	71	1
totaal	24	218	11

7.4.3.3 Doodvangsten

 

Er zijn in totaal 24 dode muizen uit de vallen gehaald. Dit is altijd een vervelende zaak die alleen op te lossen valt door vaker te controleren.

Het sterftecijfer over het geheel is 11% (24/218 * 100%). De 11% impliceert het sterftecijfer van de individuen. In werkelijkheid is het sterftecijfer lager als je de kans op sterfte per keer dat een val dichtzat bekijkt: 24/279*100% = 9%.

In de tabel hiernaast worden de treurige cijfers uitgesplitst naar de soorten.

Kaart 7.5 Verplaatsing van muizen

 

soort	dag	nacht	tot.	% dag	% nacht
GB	5	23	28	18	82
RW	34	37	71	48	52
BR	12	65	77	16	84
BM	0	7	7	0	100
Bsp	3	12	15	20	80
Dsp	3	4	7	43	57
Wsp	1	4	5	20	80
MWsp	0	1	1	0	100
NW	0	3	3	0	100
He	2	0	2	100	0
We	1	1	2	50	50

7.4.3.4 Nacht en dagactief.4.3.4 Nacht en dagactief

Overzicht van het aantal overdag (na ochtendcontrole en voor avondschemer) en het aantal 's nachts (na avondschemer en tot en met de ochtendcontrole) gevangen individuen per soort muis. De terugvangsten zijn hierbij niet betrokken omdat er van uitgegaan wordt dat zij zich gelijk verhouden als de individuele vangsten.

Overdag omvat de controles 2, 4A, 5, 6A, 7,10, 12, 14, 16A, 18, 20 en 22.

's Nachts omvat de controles 1, 3, 4, 6, 8, 9, 11, 13, 15, 16A, 17, 19, 21, 23, 24 en 25.

De percentages geven weer of de soort danwel dagactief is (100%) dan wel nachtactief (100%) of in welke mate (0-100%) dag of nachtactief.

 

7.4.3.5 Biotoopvoorkeuren.4.3.5 Biotoopvoorkeuren

Deze paragraaf omvat veel percentages. Het principe is makkelijk: steeds wordt er bij een vastgestelde biotoop bekeken hoeveel muizen van een bepaalde soort daar gevangen zijn.

soort	VZ	V	Z	O	R	T	r
GB	86	4	82			86	14
RW	65	52	32	1	1	86	14
BR	5		5	91	86	96	4
BM	71	14	57	14		85	15
Bsp	13		13	53	47	66	34
Dsp				71	57	71	29
Wsp	40		40	60	60	100
MWsp				100	100	100
NW				100	100	100
He				100	50	100
We				100	100	100

Dit wordt bekeken ten opzichte van het totaal van de vangsten van die soort (percentages). Een hoog percentage bij een biotoop betekent een sterke voorkeur van die muizensoort voor dat biotoop.

Voorbeeld: grote bosmuis, zeer vochtig loofbos: 82 => dit betekent dat 82% van de Grote Bosmuis gevangen is in zeer vochtig loofbos: er bestaat een zeer sterke voorkeur.

Afkortingen in de tabel:

VZ: Vochtig tot zeer vochtig loofbos samen (Raai 1, 4, 6, 10)

V: Vochtig loofbos (apart)

(Raai 4, 6)

Z: Zeer vochtig loofbos (apart)

(Raai 1, 10)

O: Open vegetaties (zonder bomen/struiken)

(Raai 3, 5, 7, 8, 9)

R: Rietvegetatie min of meer nat

(Raai 5, 7, 8, 9)

T: Totaal

(Raai 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10)

r: overige raaien

(Raai 2 en 11)

 

soort	11	6A	2	6B	4	3	1	7	8	10	9	5
GB	1		2	1			11			13
RW		4	10	8	25		12		1	11
BR	3					4		25	15	4	12	14
BS				1		1				5
Bsp	5					1				2	1	6
Dsp	2					1			2		2
Wsp										2		3
MWsp								1
NW								1	2
He						1			1
We												2

De gevangen aantallen muizen per soort en per raai, zoals weergegeven in tabel 7.4.5, worden in de volgende drie tabellen gekoppeld aan:

1. de toenemende mate van natheid (7.4.12),

2. de toenemende mate van dichtheid van de struik- en boomlaag (7.4.13) en

3. de toenemende mate van dichtheid van de kruidlaag (7.4.14).

In sommige gevallen is sprake van een even grote dichtheid van vegetatie: dit wordt in de tabellen aangegeven door stippellijnen tussen de kolommen van de desbetreffende raaien.

De grijze vakken geven significante biotoopvoorkeuren aan.

soort	5	7	8	9	3	4	11	10	6B	1	6A	2
GB							1	13	1	11		2
RW			1			25		11	8	12	4	10
BR	14	25	15	12	4		3	4
BS					1			5	1
Bsp	6			1	1		5	2
Dsp			2	2	1		2
Wsp	3							2
MWsp		1
NW		1	2
He			1		1
We	2

 

soort	6A	1	2	4	10	6B	9	7	3	5	8	11
GB		11	2		13	1						1
RW	4	12	10	25	11	8					1
BR					4		12	25	4	14	15	3
BS					5	1			1
Bsp					2		1		1	6		5
Dsp							2		1		2	2
Wsp					2					3
MWsp								1
NW								1			2
He									1		1
We										2

 

 

 

 

7.4.4 Soortbespreking.4.4 Soortbespreking

Alle gegevens zijn zo compleet mogelijk weergegeven in het voorafgaande deel van het verslag. De soortbesprekingen die nu volgen zijn gebaseerd op die gegevens, op de gegevens die uit de beschikbare literatuur konden worden gehaald en voor het belangrijkste gedeelte gebaseerd op het beeld dat ondergetekende van bepaalde soorten heeft gekregen tijdens het onderzoek. Het gevoelsmatige wordt zoveel mogelijk gestaafd met geconstateerde feiten. Hopelijk geeft het inzicht in de leefwijze van de verschillende soorten muizen.

 

*1 Grote Bosmuis

Deze soort is sterk gebonden aan een dichte bovenlaag van de vegetatie in de vorm van struiken en bomen, waarbij opvalt dat de Grote Bosmuis voorkeur heeft voor zeer vochtig loofbos boven vochtig loofbos. Terugvangst in raai 10, waarbij vallen aan beide zijden van een beek waren geplaatst, wees erop dat de Grote Bosmuis de beek overstak. De Grote Bosmuis heeft dus zeker geen watervrees.

De Grote Bosmuis is met 13% in het gebied een algemene muis en zeer honkvast. Het percentage terugvangsten is slechts 11% (3 van de 28 individuen, tabel ...) en van die terugvangsten hebben zich twee individuen nauwelijks door de raai verplaatst. Het derde individu heeft zich in 8 dagen 50 meter verplaatst (zie tabel ... en kaart ..., verplaatsing raai 1 naar 10).

De trend is duidelijk: bij toenemende struik+boomlaag neemt het aantal Grote Bosmuizen toe.

De Grote Bosmuizen zijn alle met zekerheid gedetermineerd aan de hand van in eerste instantie opvallende grootte, kleur van de vacht, grootte van de ogen en de typerende groffe kop, in tweede instantie op halsbandstreep, achtervoetlengte en staart/koprompverhouding.

Bij één Grote Bosmuis is een staartlengte gevonden die 15 mm groter was dan kop-romplengte: GB _, K-R 95, st 110. Bekend is K-R 85-130, st 92-135.

*2 Rosse woelmuis

De Rosse woelmuis heeft een voorkeur voor vochtig loofbos boven zeer vochtig loofbos (52 tegen 32%) en voor loofbos in het algemeen geldt een zeer sterke voorkeur (85%). Uit de tabellen blijkt dat de Rosse woelmuis haar piek bereikt bij raai 4.

Hiermee lijkt bewezen dat de Rosse woelmuis vooral in vegetatie huist waar de kruidvegetatie een lage bedekkingsgraad heeft. Het ligt iets genuanceerder. In bos is de kruidvegetatie meestal slecht ontwikkeld wegens lichtgebrek. De Rosse woelmuis tracht een vegetatie te vinden dat veel bos heeft en toch een ontwikkelde kruidvegetatie, zoals dat in raai 4 het geval is; 50% bedekkingsgraad kruidvegetatie en 35% struik+boomlaag bedekkingspercentage.

Opmerkelijke vangst van een Rosse woelmuis was een fors exemplaar in raai 8. In eerste instantie werd aan de juistheid van de determinatie getwijfeld aangezien het een geschikte biotoop voor Noordse woelmuis (die daar ook gevangen is) was. Er was echter een duidelijk verschil in vacht. De een was meer ruig (borstelachtig) en de ander gelijkmatiger en van duidelijke roodbruine kleur (Rosse woelmuis).

De Rosse woelmuis is bijna net zo actief overdag als 's nachts (48 tegen 52%).

*3 Brandmuis

De eerste vangst van een Brandmuis in het onderzoeksgebied leek belangrijk, niet wetende dat er nog 76 individuen gevangen zouden worden.

De Brandmuis bleek uiteindelijk meer gevangen te zijn dan de Rosse woelmuis. Dit komt onder meer doordat de aandacht eerst op nat en vochtig loofbos werd gevestigd met het potentieel voorkomen van Grote Bosmuis en waterspitsmuis en later met meer aandacht voor wat voor muizen er in de natte rietvegetatie huisden. Hier zijn 91% van de Brandmuizen gevangen!

De factor 'nattigheid' is eveneens van belang voor Brandmuizen. Ook hier zijn maarliefst 91% (V+Z+R, tabel ...) van de brandmuizen gevangen.

De piek is duidelijk niet bij het natste gebied maar laat duidelijk voorkeur zien voor vochtige gebieden.

De 3 individuen gevangen in raai 11 vormen een uitzondering op deze regel, twee individuen kwamen echter uit een andere raai (5 en 10). De vallen in raai 11 stonden langs een graanakker en nadat deze was gemaaid werden de drie brandmuizen gevangen. Dit zou er op kunnen duiden dat de Brandmuizen in de akker foerageren en steeds weer terugkeren naar hun holen aan de rand van de akker. Door de maaiwerkzaamheden, die ook 's nachts plaatsvonden, hebben sommige muizen zich niet tijdig terug kunnen vervoegen en toevlucht gezocht in andere holen, in dit geval de vallen in raai 11.

Dat de Brandmuis een leven leidt waarbij hij zich veel verplaatst blijkt ook wel uit de zes waarnemingen van Brandmuizen die zich van raai naar raai hebben verplaatst.

Voortbouwend op de hypothese dat Brandmuizen zich van schuilplaats steeds vervoegen naar foerageerplaats en deze twee plekken sterk verschillen van begroeiing (bv. een nat rietland en een graanakker) is verklaarbaar waarom er zoveel Brandmuizen zijn gevangen!

Bijna alle vallen waarin Brandmuizen zijn gevangen stonden op de hypothetische doorlooproute van schuil- naar foerageerplaats. Daar komt nog bij dat er overdag nauwelijks brandmuizen zijn gevangen, de muizen wagen zich dan niet ver van de schuilplaats en 's nachts (na de avondschemer en voor de ochtendschemer) veel verder.

Daarbij passeren ze de vallen op zoek naar voedsel. Dit leverde 59 van de 77 Brandmuizen op: raai 3, 7, 8, 9 en 11. De overige 18 werden (vermoedelijk) gevangen nabij de schuilplaatsen van de Brandmuis.

Bijzonderheden:

- Dubbelvangst Brandmuis

- Mannetje met rossige tekening

- Vrouwtje met afwijkende tekening (zie tekening)

- Afmetingen: (K-R/st) _, 100/75 en _ 90/75,

bekend: 90-115/70-85

*4 Bosmuis

De Bosmuis is niet veel gevangen tijdens het onderzoek. De determinatie van de Bosmuizen was vrij moeilijk. De duidelijk Grote Bosmuizen met grote achtervoet en halsband konden er natuurlijk zo uitgehaald worden. Daarnaast waren er bosmuizen met onderbroken halsband of vage halsband met grote achtervoet die ook als Grote Bosmuizen zijn gedetermineerd. De kleinere Bosmuizen die grijs getint waren, geen halsband en vaak ook geen geel vlekje zoals beschreven in Zoogdieren van de Benelux (blz 112) zijn gedetermineerd als Bosmuizen. Twee twijfelgevallen in Raai 10 en 1 zijn aanvankelijk als Bosmuis getypeerd maar hielden het midden tussen beide soorten: achtervoetgrootte goed voor beide soorten, de kleur vacht op de rug kon voor beide soorten evenals de kopromplengte. De halsbanden waren bij beide hoog op de keel geplaatst en smal.

De bosmuis is nachtactief evenals de twee andere apodemussoorten Brandmuis en Grote Bosmuis en leeft een wat teruggetrokken leven. Komt voornamelijk (71%) voor in loofbos en daarnaast bijna in alle onderzochte vegetatietypes (V,Z,O), waardoor geen specifieke voorkeur voor natheid of dichtheid van de vegetatie gegeven kan worden.

*5 Bosspitsmuis (gewone - Sorex araneus)

De bosspitsmuis is de algemeenste spitsmuissoort in het onderzoeksgebied. In 7% van de vangsten betrof het een bosspitsmuis. De muis doet in dit gebied zijn naam weinig eer aan: 60% (R+Z) heeft het liefst een natte component in de vegetatie en 53% (O) geeft de voorkeur aan open vegetaties. De bosspitsmuis is dus een muis die zich in veel biotopen thuisvoelt en zeker niet gebonden is aan 'bos'.

Opmerkelijk was dat de bosspitsmuis in de meeste gevallen dood werd gevangen, verhoudingsgewijs zelfs meer dan de Dwergspitsmuis die er om bekend staat nog sterftegevoeliger te zijn. Wellicht dat de bosspitsmuis een veel minder teruggetrokken leven leidt dan de Dwergspitsmuis: hij is eerder te verleiden, minder gevoelig voor verstoring en kruipt dus eerder in de vallen waardoor een langer verblijf in de vallen en een verhoogd risico op sterfgevallen.

Dat de bosspitsmuis toch meer nachtactief (80%) is dan de dwergspitsmuis is omdat de bosspitsmuis zich meer kan veroorloven: hij hoeft verhoudingsgewijs minder te consumeren dan de Dwergspitsmuis.

*6 Dwergspitsmuis

De dwergspitsmuis is na de bosspitsmuis de meest gevangen spitsmuissoort. Er zijn 7 individuen gevangen gedurende het onderzoek. De Dwergspitsmuis heeft een voorkeur voor open gebied (71%) met vochtige component (57%). De Dwergspitsmuis heeft meer voorkeur voor open terrein dan de Bosspitsmuis (71 tegen 53%). De Dwergspitsmuis is gedurende de hele dag actief getuige de cijfers voor dag- en nachtactiviteit (43 en 57%). De Dwergspitsmuis leidt echter een iets meer teruggetrokken leven dan de Bosspitsmuis en is ook gevoeliger voor storing.

*7 Waterspitsmuis

De waterspitsmuis is zes keer gevangen. Wij twijfelden even of we de waterspitsmuizen zouden merken aangezien de ondoorlatendheid van water van de vacht dan zou worden aangetast. Gezien de goede conditie van het individu dat teruggevangen werd is die twijfel onnodig geweest. Voor de vangst van een deel van de waterspitsmuis is gebruik gemaakt van dode vis. Dit gaf geen betere resultaten te zien dan het gebruik van pindakaas.

Dat de waterspitsmuis voorkeur heeft voor zeer natte vegetaties mag duidelijk zijn. Dat daarbij het percentage van de struik+boomlaag er weinig toe doet is echter opzienbarend. De waterspitsmuis voelt zich net zo thuis in zeer nat rietland (met beek) als in zeer nat loofbos (met beek). Alleen de potentiële voedselvoorziening uit de beek lijkt de factor te zijn voor het voorkomen van de waterspitsmuis.

Omdat de waterspitsmuis niet gevangen is in de raaien 7,8,9 en 3 die alle vier in randvegetatie waren geplaatst maar op zich een geschikt biotoop herbergden voor de waterspitsmuis lijkt de conclusie dat de waterspitsmuis een soort is die zich diep in de vegetatie ophoudt juist.

*8 Miller's waterspitsmuis/moerasspitsmuis

Slechts één vangst, gedaan in raai 7 waar de vallen op de grens van een ruigte en een nat rietland waren geplaatst. Qua vochtigheid staat deze raai aan het begin van de reeks geschikte biotopen voor waterspitsmuis. Hiermee lijkt het dat de Millers Waterspitsmuis minder vochtgebonden is dan de waterspitsmuis en ook meer op randvegetaties te vinden is. Aan de hand van één vangst is dit echter moeilijk vast te stellen.

De Millers Waterspitsmuis is slanker gebouwd dan de waterspitsmuis, de kiel aan de staart wordt gevormd door een rij haren is minimaal evenals de paar borstelharen op de achterpoot.Een klein miniem wit vlekje grenzend aan het oog was te zien. De gevangen Millers Waterspitsmuis had een vrij vage demarcatielijn en de bovenvacht was bruinzwart van kleur. De snuit is spitser en minder peervormig dan bij de waterspitsmuis. De muis is opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum te Leiden.

*9 Noordse woelmuis

De drie individuen zijn alle gevangen in hetzelfde biotoop, een nat rietland waarvan alleen de vochtigheidsgraad iets varieerde. Hiermee lijkt het dat de Noordse woelmuis een sterke voorkeur heeft voor een bepaalde biotoop met een bepaalde natheidsgraad. In heel erg nat gebied waarbij het biotoop in principe wel geschikt was voor de Noordse Woelmuis werd hij niet gevangen. De Noordse Woelmuis lijkt hiermee hoge eisen te stellen aan vochtigheidsgraad. (Zie ook Rosse woelmuis.)

*10 Wezel en

*11 Hermelijn

De hermelijn is gevangen in raai 3 en raai 8, beide vrij vochtige biotopen. De wezel is gevangen in raai 5, een zeer nat biotoop. Hiermee lijkt de vooronderstelling dat de Wezel meer drogere terreinen kiest dan de Hermelijn onjuist. Tevens moet worden vermeld dat de twee wezels in raai 5 op vis als lokaas zijn afgekomen, bedoeld als lokaas voor de waterspitsmuizen. Ook dit staaft de conclusie dat de wezel hier bekender is met natte terreinen.

 

 

7.5 Aandachtsgebieden

Kaart 7.6 op de volgende pagina geeft aan wat er in het gebied in principe moet worden beschermd, niet alleen uit het oogpunt van de zoogdieren die er voorkomen maar ook uit het oogpunt van de rest van flora en fauna.

Daarnaast zijn er ee viertal aandachtsgebieden aan te wijzen waar extra natuurwaarden maken dat bescherming noodzakelijk is. In dit hoofdstuk worden die gebieden omschreven.

Kaart 7.6 Aandachtsgebieden

Aandachtsgebied 1 (Kampterrein)

Dit gebied omvat voor het grootste gedeelte het onderzochte gebied zoals omschreven bij het muizenonderzoek. De gebieden waarin raai 1, 5, 7, 8, 9 en 10 waren gesitueerd worden hier in het speciaal mee bedoeld. Hierbij komt nog een bos ten Noord-westen van raai 10 waarin veel oude bomen vleermuizen de gelegenheid geeft kolonies te vormen.

Aandachtsgebied 2 (IJsvogelmeertje)

Gebied 2 ligt ten Noordoosten van gebied 3 (zie verderop) en omvat een zeer soortenrijk hellingbos met schuilmogelijkheden voor ree, vos en das (wellicht is er een burcht aanwezig!) en biedt de Grote bosmuis een ideale omgeving. Daarnaast loopt een zeer heldere beek langs de helling met perfecte omstandigheden voor waterspitsmuizen. Een uitgebreide oevervegetatie van een zijmeertje valt eveneens onder gebied 2 en biedt, naast veel nestgelegenheid voor watervogels, de ruimte voor de otter.

Aandachtsgebied 3 (Vis(arenden)meer)

Dit omvat het midden, het zuiden en zuidwesten van het grote meer dat ten westen van Recz ligt. Midden in dit meer bevinden zich wat begroeide slijkplaatjes waar veel vogels voedsel en nestgelegenheid vinden en zeker ook zoogdieren als otter ruimte bieden. Aan de rand van het meer in het zuiden-zuidwesten bevinden zich overgangszones met veel oeverplanten en vochtminnende boomsoorten. Een ideaal gebied voor zoogdieren als; Noordse woelmuis, Waterspitsmuis, en vergelijkbaar met raai 5 en raai 10 uit het muizenonderzoek.

Aandachtsgebied 4 (Roodhalsfutenmeertje)

Dit gebied ligt ten zuidwesten van het grote meer en is in feite op kleine schaal hetgeen bij gebied drie is omschreven. Het bestaat uit een meertje met mooie overgangszones tussen nat en droog en uit een droogstaand meertje (op het moment dat wij daar waren) die iets kunstmatig aandeed door vrij abrupte begrenzingen. Desalniettemin bieden beide meertjes veel perspectief voor een breed scala aan vogels en zoogdieren.

 

7.6 Conclusie

De belangrijkste conclusie van het zoogdierenonderzoek is dat het landschap zoals dat nu is waardevol is voor vele zoogdieren.

Het herbergt ongeveer 30 soorten zoogdieren van Millers waterspitsmuis tot Das. de rijkdom is te wijten aan een redelijk ongeschonden natuur. (Op de landbouwgebieden na.) Het afwisselende landschap echter, dat voornamelijk aan de mens te danken is, maakt ook dat de fauna afwisselender is en dus van grote kwaliteit. (soortenrijkdom)

Aan kwantiteit zal het hier en daar schorten en daarom zullen beschermende maatregelen nodig zijn. Daarbij wordt in de eerste plaats gedacht aan Otter en Steenmarter. Ook Das, Millers Waterspitsmuis en Noordse woelmuis hebben die zeker nodig.

De laatste twee zijn erg milieugebonden en dus moeilijk te beschermen, (biotoopbescherming is hier de eerste vereiste), de andere zoogdieren zouden op grootschalige wijze kunnen worden beschermd. (Beschermde soortenlijst opstellen, voorlichting etc.)

Voor Recz en omgeving wordt geadviseerd vooral de natte gebieden te beschermen, zowel lettend op milieubelasting als belasting door mensen (betreding of ontginning) i.v.m. het voorkomen van kwetsbare en zeldzame soorten.

Het gehele gebied zoals aangegeven op kaart ... dient te worden beschermd uit het oogpunt van de aanwezige flora en fauna. Uit het oogpunt van de zoogdieren speelt de aanwezigheid van Otter, Das, Millers waterspitsmuis, waterspitsmuis, hamster, Noordse woelmuis en steenmarter een grote rol. Voor de Otter, Waterspitsmuis. Millers Waterspitsmuis en Noordse woelmuis zijn de aandachtsgebieden een richtlijn die bij afsluiting voor mensen positieve effecten zullen hebben op de populaties. Deze gebieden zijn namelijk extra kwetsbaar door hun zeer specifieke eisen. In het overige gearceerde gebied wordt aanbevolen een natuurgebied te creëren waarin de mens op bezoek kan komen maar verder geen invloed meer heeft op de natuur, behalve de bestaande beheersmaatregelen om het bos in stand te houden.

Een belangrijk aspect bij het tot stand brengen van zo'n natuurgebied is de voorlichting. Door goede voorlichting kunnen soorten als Das, Steenmarter en Otter ook buiten het gebied rekenen op een zekere bescherming.

 

7.7 Dankwoord7.7 Dankwoord

Tot slot een dankwoord aan allen die mij hebben geholpen tijdens en na het onderzoek. In het speciaal gaat mijn dank uit naar Annette de Groot en Matthijs Borst, mijn steun en toeverlaten in Polen. Gaarne wil ik Roef Mulder en Mathijs Borst bedanken voor hun steun bij het batdetectoronderzoek. Dankzij velen heb ik op het kamp een redelijk tot goed overzicht gekregen van het voorkomen van een groot aantal zoogdieren. Hiervoor wil ik allen, vooral diegene die bij de soortbesprekingen genoemd zijn, bedanken. Zij hebben mij, steeds met groot enthousiasme en nieuwsgierigheid, het hele kamp door waarnemingen doorgegeven die geleid hebben tot dit verslag van losse waarnemingen van zoogdieren in Recz. Ook voor de reeënwaarnemingen ben ik veel mensen dank verschuldigd. Bij deze dank.

Voor het verwerken van mijn handschrift in leesbare vorm dank ik Rene Kreeftenberg en Riemke Bitter. En voor de prachtige illustraties (die nu ik dit schrijf nog niet voorhanden zijn (- ik heb er ook geen ontvangen, red.) Aart Kalma en Peter Twisk.

 

 

Literatuur

Dirkmaat J.J., 1988. De Das in Nederland, Hoogezand

Bishop I., 1983. Zoogdieren van Europa, Helmond

Lange R. et al., 1986, Zoogdieren van de Benelux, JBU, Amsterdam

Broekhuizen, S. et al., 1992, Atlas van de Nederlandse zoogdieren, KNNV, Utrecht

Meijden, R. van der, 1990, Heukels' Flora van Nederland, Wolters Noordhof, Groningen

Held, J.J. den, 1985, beknopt overzicht van de Nederlandse Plantengemeenschappen, KNNV wm 134, Hoogwoud

König, C. 1970. Zoogdieren van Europa, Zomer & Keuning, Wageningen

Deelnemerslijst en KCDeelnemerslijst en KC

 

 

 

Bram Aarts

Stefan Barendse

Rutger Barendse

Sytze Bernardus

Jan Bisschop

Matthijs de Boer

Mieke Bon

Bas van de Boogaard

Matthijs Borst

Tineke Bosma

Roel Brienen

Addo van der Eijk

Angelique Geuze (kook)

Annet de Groot

Ellen Heersink (TL)

Marcel Hospers

Andre Hospers

Hans Inberg (BL)

Martijn de Jong (BL)

Hein van Kleef

Eline Kunst

Arnt de Lange

Alma Leegwater

Kees van Lent

Waiwah Man

Yves Martens

Annemieke Memelink

Elsbeth Memelink

Heleen de Mul

Roef Mulder

Arthur Neggers

Niels Nijsingh

Maarten Onneweer

John Reichwein (ping)

Egbert van Rijzingen

Ewout Sala

Katja Schaap

Ernest Smeets

Bert Storm

Chris van Turnhout

Martijn Vogels

Ellen Weide (TL)

Janneke Wessels

Pierre van der Wielen (BL)

Frank Willems

Anna Willemsen

Nienke van Willigenburg

Ryette Zandt

Kaart 1.1 Ligging Recz in Polen





Kaart 1.2 Omgeving Recz en Kampterrein




Kaart 1.2 Locatie van de uitkijkposten in de omgeving Recz en Kampterrein




Pierre vd Wielen