Other reports about summercamp of the Jeugdbond in Slovakia : plants, dragonflies, Muskgrass and butterflies.

Odonata of the Turiec Valley and Blatnica

This report is an overview of the Odonata caught during an Slovakian summercamp of the JNM in 1995 at Blatnica, 20 km south of Martin. During this summercamp 23 species were caught. Special were Sympetrum pedemontanum,Orthetrum coerulescens, Orthetrum brunneum, Cordulegaster bidentatus. The last one was seen on five different places and the C. boltonni species was never seen at all. Also special was the observation of Aeschna juncea at the mountain top in the southern part of the Mala Fatra. It was above a moor.

Dit verslag geeft een overzicht van de libellen gevangen tijdens een Slowaaks zomerkamp van de Jeugdbond voor Natuur en Milieustudie. Het kamp werd in de periode van 26 juli t/m 8 augustus 1995 in het Slowaakse plaatsje Blatnica, 20 kilometer ten zuiden van Martin gehouden. Tijdens het kamp hebben de 46 deelnemers in de leeftijd van 13 t/m 25 jaar een groot aantal gegevens over de natuur in de Vel'ka Fatra en het dal van de Turiec verzameld. Vrijwel iedere dag is een excursie speciaal bezig geweest met het bemonsteren van op de kaart geselecteerde riviertjes en plassen. Daarnaast hebben ook de overige excursies waargenomen libellen genoteerd. De meeste libellen zijn met een net gevangen en vervolgens met de aanwezige literatuur op naam gebracht. Hierbij is vooral van de libellentabel van België, de Europese duitstalige libellentabel en een eveneens Duits fotoboek met foto's van alle op het kamp waargenomen soorten gebruik gemaakt. Er zijn geen libellen gedood om in een collectie weg te laten rotten. Wel zijn van vrijwel alle zeldzame soorten foto's gemaakt.

Deel 1: Bespreking van de soorten

1 Weidebeekjuffer(Calopteryx splendens)

 De bergachtige omgeving van Blatnica is rijk aan beken. Het ligt dan ook voor de hand dat de familie van de Beekjuffers, de Calopteryxen, rijk aanwezig zouden zijn. Op het kamp bleek dit slechts gedeeltelijk het geval te zijn. De Bosbeekjuffer bleek de libel met het grootste aantal vangplaatsen te zijn. Daar tegenover staat de zeldzaamheid van Calopterix splendens. De soort werd maar op zeven plaatsen waargenomen. De Weidebeekjuffer komt alleen in het dal van de Turiec voor, waar hij een voorkeur heeft voor brede beken met een zandige bodem. Je kunt hierbij een beetje aan de omvang van de Drentsche A denken. Vooral op plaatsen waar de Turiec door een boomloos landschap stroomt kan je groepjes Weidebeekjuffers boven de rivier zien rondhangen. De soort doet zijn nederlandse naam dus duidelijk eer aan.

2 Bosbeekjuffer (Calopteryx virgo)

 De Bosbeekjuffer is in Nederland de laatste tientallen jaren schrikbarend achteruitgegaan. De soort heeft een voorkeur voor stromend helder koud water, wat als een reclame voor Spa bronwater klinkt en dan ook steeds zeldzamer wordt. Je zult deze libel in Nederland vrijwel alleen nog maar in beken die door bos stromen vinden. Alleen daar is het water genoeg beschaduwt om niet te warm te worden. Wie in de Fatra wel eens geprobeerd heeft om in een bergbeek te zwemmen weet dat koud water daar erg normaal is. Het water is zelfs zo verschrikkelijk tenentrekkend koud dat je je niet kunt voorstellen dat de beken veel leven bevatten.

Blijkbaar weten zelfs de larven van C. virgo het niet onder deze extreme omstandigheden uit te houden. De soort is maar één keer, en wel in de Blatnica dolina boven een bergbeek gezien.De Bosbeekjuffer is in dit op het eerste gezicht zo geschikte biotoop dus duidelijk niet zo algemeen als je zou verwachten.
Buiten de echte bergbeken weet C. virgo wel hoge dichtheden te bereiken. Vooral boven de Turiec kom je regelmatig kleine groepjes tegen. Zo nu en dan trekt de Bosbeekjuffer met zijn naaste familielid de Weidebeekjuffer op. Van enige concurrentie lijkt hier geen sprake te zijn.

Ook in het overganggebied van de bergen naar het Turiecdal kan je de libel tegenkomen. Uit de gebergterand ontspringen allerlei kleine zandige beekjes. In Nederland zou je juist in zulk soort biotopen C. splendens verwachten. Misschien breekt er in zulk soort kleine watertjes wel een strijd op leven en dood tussen de Beekjuffers los. In Slowakije is de Bosbeekjuffer in ieder geval de duidelijke winnaar. In alle beekjes die langs de bergrand zijn bezocht is C. virgo de enige Calopterix.Al met al is de Bosbeekjuffer in de omgeving van Blatnica één van de meest algemene libelen. De soort is in vrijwel alle biotopen gevonden en is met 13 vangplaatsen zelfs de meest waargenomen libel.

3 Zwervende pantserjuffer (Lestes barbarus)

 Het warme weer van de laatste twee jaar heeft in Nederland tot een explosie van deze soort geleid. Helaas zijn er geen gegevens over het aantalsverloop van Lestes barbarus in Slowakije bekend. Het is dan ook niet duidelijk of de door ons gevonden libellen uit een al lang aanwezige populatie komen of het gevolg zijn van de recente uitbreidingsgolf. De Zwervende pantserjuffer is op het kamp in twee gebieden gevonden. Rondom het dorpje Ivancina liggen een paar poelen waar je niet alleen Aeshna affenis, maar ook Lestes barbarus kunt vangen. Ook in het geheel van plassen, poelen en beekjes bij Nolcovo langs de Vah vliegen Zwervende pantserjuffers rond.

4 Tangpantserjuffer (Lestes dryas)

 De Tangpantserjuffer komt net als zijn familiegenoot Lestes barbarus in de poel van Ivancina en de zanderij van Nolcovo voor.

5 Gewone pantserjuffer (Lestes sponsa )

Ook deze Lestes is alleen in de poel bij Ivancina en de zandafgraving van Nolcovo gevangen.

6 Kleine pantserjuffer (Lestes virens)

De poel van Ivancina biedt naast de Affenis ook woonruimte aan een andere zeldzame libellensoort. De Kleine pantserjuffer is in Nederland behoorlijk zeldzaam. Hij komt vooral in Drenthe voor en heeft daar een voorkeur voor zure water die lichtelijk vermest zijn. Over het ecologische gedrag van deze soort in Oosteuropa is mij niets bekend.

7 Houtpantserjuffer (Lestes viridis)

Blijkbaar zijn de wateren bij Nolcovo de enige geschikte panserjufferbiotopen van de wijde omgeving én zijn Lestesen zeer goed in staat om deze plekken op te speuren, want ook de Houtpantserjuffer is in dit gebied gezien. De libel is bovendien de Vah overgestoken en vliegt ook boven de plassen ten noorden van Nolcove.
Links
8 Breedscheenjuffer (Platycnemis pennipes)

 Met 8 waarnemingen valt de Bredscheenjuffer vrij algemeen te noemen. De soort komt komt vooral in stilstaand water in het Turiecdal voor.

9 Lantaarntje (Ischnura elegans)

Het Lantaarntje is de meest algemene libel van Nederland. We vonden het dan ook helemaal niet erg dat we hem amper gevangen hebben. De soort is vooral boven de meer voedselrijke plassen en poelen in het Turiecdal te vinden. Daarnaast vloog Ischnura elegans boven een beek in dit dal en bij de twee bezochte gebieden langs de Vah. Het Lantaarntje is niet in de bergen gevonden.

10 Klein blauwgatje(Ischnura pumilio)

Dit schattige kleine libelletje is ecologisch gezien een echte vrijbuiter. Het Klein blauwgatje (je zou zo maar heten) duikt in Nederland op in allerlei vreemde biotopen die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben. Als je wat beter kijkt blijkt hij vooral van onrustige plekken die vaak verstoord worden te houden. De vangsten in Slowakije passen prima in deze omschrijving. Ischnura pumilio vloog met een aantal exemplaren boven een kwelplas bij Mosovce. Het water wordt dagelijks onder de voet gelopen door de koeienkudde van dit dorp. Op weg naar de weilanden raggen de koeien door de oevers en zorgen voor een totaal doorwoelde bodem. Een twintigtal kilometers naar het noorden komt de soort in een oude zandafgraving voor. Vlak naast de Vah is een rommelig geheel van plassen, bosjes en beken ontstaan. De blauwgatjes werden hier boven een kale plas gevangen.

Een laatste waarneming werd in het kwelmoeras van Raksa gedaan. Dit moeras is zowel groter als botanisch beter ontwikkeld dan de kwelplas van Mosovce. Bovendien is er van betreding geen sprake: het gebied is beschermd natuurreservaat. De lage dynamiek van dit gebied komt in de aantallen pumilio naar voren. Er werd slechts één blauwgatje gevangen.

11 Watersnuffel (Enallagma cyathigerum)

De Watersnuffel is in een groot aantal verschillende biotopen gevonden. De libel komt zowel boven beken, langs poelen als hoog in de bergen als zwerver voor. De aantallen blijven overal laag en bereiken nergens de hoge dichtheden zoals we in Nederland van een heideven gewend zijn.
Links
12 Azuurwaterjuffer (Coenagrion puella)

 Van alle soorten van het geslacht Coenagrion is alleen maar de Azuurwaterjuffer waargenomen. De soort komt vooral bij poelen en vijvers voor. Bovendien vliegt hij boven kleine beekjes.

13 Grote roodoogjuffer (Erythromma najas)

Vrijwel alleen gevonden boven plassen en poelen. Met 5 waarnemingen is E. najas net als in Nederland de meest voorkomende roodoogjuffer.

14 Kleine roodoogjuffer (Erythromma viridulum)

De Kleine roodoogjuffer is op twee plaatsen gevangen. De eerste waarneming is in een vochtig hooiland naast de Turiec bij Ivancina verricht. Ook boven de plassen ten noorden van Nolcoco is een exemplaar uit de lucht geplukt.

15 Gaffellibel (Ophiogomphus cecilia)

In de maanden voor het kamp zijn de meest wilde soorten op de verlanglijstjes van de libellenfreaks terechtgekomen. Eén van de soorten die de lijstjes niet heeft gehaald is Ophiogomphus cecilia. Het was dan ook een totale verrassing toen twee excursies onafhankelijk van elkaar deze libel op hun strooptocht langs de Turiec tegenkwamen. De Gaffellibel kwam ooit in Nederland voor, maar heeft zich al heel lang geleden terug getrokken. Momenteel kan je de dichtbijzijndste populatie in de Lüneburger Heide bij Hamburg vinden. De soort is beperkt tot zuivere riviertjes met een zandige bodem. Blijkbaar voldoet de Turiec hier optimaal aan, want de libel is op meerdere plaatsen gezien.
Links
 Het is overigens de vraag in hoeverre de voortplanting in de Turiec zelf plaatsvind. De rivier stinkt behoorlijk en is af en toe bedekt met een laag schuim. Het zou dan ook heel goed kunnen dat de larven in de kleine zijbeekjes die regelmatig in de hoofdstroom uitkomen leven. De waarneming van Ophiogomphus cecilia in een zijbeek nabij Bodorova sluit hier goed bij aan. Juist hier weet de soort zijn hoogste dichtheid te bereiken. Het gaat hierbij aan tientallen exemplaren, terwijl je boven de Turiec niet boven de tien weet uit te komen. De libel is buiten de Turiec en zijn zijbeken niet gezien. Het behoud van deze populatie is dan ook van groot belang. De kwaliteit van de rivier moet om dit te bereiken in iedere geval niet verder achteruitgaan.

16 Zuidelijke glazenmaker (Aeshna affinis)

 Eén van de odontologische sensaties van het kamp was de vangst van een Aeshna affinis. Zoals zijn Nederlandse naam al aangeeft komt deze libel vooral in de zuidelijke delen van Europa voor. De soort is een paar achtereenvolgende dagen bij het affinispoeltje naast de Turiec gevangen. Deze poel is een paar honderd meter ten westen van de Turiec bij het dorpje Ivancina te vinden. De libel vloog ook boven een vochtig hooiland aan de overkant van de weg.
Aeshna affinis is typisch een soort die na een paar goede zomers zijn leefgebied explosief weet uit te breidden. Het is net als bij Lestes barbarus dan ook niet duidelijk of de poel aan een vaste populatie plaats biedt of alleen maar een zwerver onderdak heeft gegeven.

17 Blauwe glazenmaker (Aeshna cyanea)

 De glazenmakers staan bekend om hun zwerfgedrag. Vooral in de nazomer kan je tot op de Dam in Amsterdam aan toe Aeshna's door het luchtruim zien scheren. De Blauwe glazenmaker is één van deze geduchte zwervers. De soort is in de omgeving van Blatnica in totaal op 10 plaatsen gezien. Vooral de poelen en beken in het Turiecdal zijn goede A. cyanea-gebieden. Bovendien komt hij regelmatig in de Dolina's voor. De meest afwijkende waarnemingsplaats is het pad naar de berg Tlstá (de mamma) ter hoogte van de grotten. De libel is niet alleen een paar kilometer van zijn voortplantingswateren terechtgekomen, maar is ook een paar honderd meter de hoogte in gegaan. >

18 Bruine glazenmaker (Aeshna grandis)

De Bruine glazenmaker heeft ongeveer hetzelfde verspreidingspatroon als Aeshna cyanea. Ook deze libel komt verspreid over het hele waarnemingsgebied voor, maar dringt minder diep in de bergen door als de Blauwe glazenmaker.

19 Venglazenmaker (Aeshna juncea)

 Eén waarneming van deze bewoner van vennen en hoogvenen. Op weg naar de top van een berg in het zuidelijk gedeelte van de Mala Fatra, werd een Venglazenmaker boven een knetsnat hoogveenachtig stuk heide gezien. Dit type biotoop komt hoog boven in de bergen wel meer voor. Het valt dan ook te verwachten dat de soort rondom de bergtoppen op meerdere plaatsen te vinden is.

20 Paardebijter (Aeshna mixta)

Slechts twee waarnemingen van deze normaal gesproken toch zo normale libel. Naast een vijver in het Turiecdal is de Paardebijter ook diep in de Gaderská dolina gezien.
Links
21 Grote keizerlibel (Anax imperator)

 Deze prachtige grote libel is behoorlijk algemeen te noemen. De soort komt vooral boven allerlei typen stilstaand water in de rivierdalen voor.

22 Zuidelijke bronlibel  (Cordulegaster bidentatis)

 De Zuidelijke bronlibel is in totaal op vijf plaatsen gezien. De soort is de enige echte berglibel te noemen. Naast de vindplaatsen in de Blatnica en Gadierska dolina is de libel ook op een hooggelegen bergpad en in de twee kwelmoerassen gezien. Het is niet duidelijk of de soort zich in het laatse biotoop voortplant of dat we hier met een zwerver van doen hebben. Bij de bespreking van de bergen als libellenbiotoop is meer informatie over de Zuidelijke bronlibel te vinden. Vreemd genoeg is de Bronlibel, Cordulegaster boltonni, niet waargenomen. Deze libel komt in de Eifel en de Ardennen in heel wat beken en bronnen voor. Hoewel de omgeving van Blatnica rijk is aan op het eerste gezicht gelijkwaardige biotopen is er geen spoor van de soort gevonden.

23 Smaragdlibel (Cordulia aenea)

 De plas ten noorden van Nolcovo bij de Váh is de enige plaats waar de Smaragdlibel is gezien. Meerdere libellen van deze soort vlogen hun rondjes boven dit met waterplanten begroeid water. Cordulia aena is een voorjaarslibel. Mischien is de soort dan ook algemener en waren de door ons gevangen libellen de laatsten van hun generatie.

24 Metaalglanslibel (Somatochlora metallica)

Slechts één waarneming en wel op de plaats waar de Blatnica en de Gaderská dolina bij elkaar komen. De soort plant zich in vijvers, kanalen en beschaduwde beken voort. Het is de zeer de vraag of de beken in de dolina's niet te koud en voedselarm voor de larven van deze libel zijn. Waarschijnlijk gaat het hier dan ook om een zwervend exemplaar.
Links

25 Platbuik (Libellula depressa)

 Een vrij algemene libel die vooral in stilstaand water als plassen en poelen in het Turiecdal is gevonden. Daarnaast komt hij ook langs beekjes en kwelplekken voor. De soort is als zwerver in de dalen van de Vel'ka Fatra gezien.

27 Viervlek (Libellula quadrimaculata)

 Met slechts drie waarnemingen is de Viervlek duidelijk minder algemeen dan we van hem gewend zijn. In alle gevallen ging het om stilstaand water in een rivierdal.

28 Zuidelijke oeverlibel (Orthetrum brunneum)

Ongetwijfeld de meest omstreden en ook een van de meest verrassende libellen van het kamp. Er is vrijwel geen dag voorbijgegaan zonder de strijd of deze libel nu bloedmooi of juist strontlelijk is. De soort is halverwege het kamp tijdens de mega-scoorexcursie van Bart, Martijn en Jan in het kwelmoeras van Mosovce ontdekt. Later volgde nog een vangst in de zanderij van Nolcovo.

 De Zuidelijke oeverlibel is aan zeer ondiepe zandige beekjes en bronnen gebonden. De larven kunnen langdurige uitdroging overleven en graven zich in de modder in. Bart haalde zonder probleem vier vette Orthetrum-larven uit de modder van de kwelplas van Mosovce. We kunnen zelf wel raden om welke soort het hier gaat.
De Zuidelijke Oeverlibel is ecologisch overigens duidelijk gescheiden van de Beekoeverlibel. De beide soorten komen in hoge dichheden voor in het kwelmoeras van Mosovce, maar hebben het gebied onderling duidelijk verdeeld. De ondiepe modderige kwelplas midden in het weiland is het domein van brunneum. Ook Ischnura pumilio komt in dit biotoop voor. De plas wordt door de dagelijks passerende koeienmassa doorwoeld en dus modderig gehouden.

Het kwelmoeras zelf is meer begroeid en bestaat ook uit wat diepere beken. De koeien laten dit gebied links liggen waardoor de bodem meer zandig is. Orthetrum coerulescens weet hier hoge aantallen te bereiken. Alleen aan de rand van het kwelmoeras zelf kom je zo nu en dan tussen de Beekoevers een Zuidelijke oeverlibel tegen . Samenvattend is brunneum een liefhebber van dynamiek, terwijl coerulescens meer in stabiele kwelmilieu's voorkomt. De Zuidelijke oeverlibel komt dan ook niet voor in het stabiele kwelmoeras van Raksa.

29 Gewone oeverlibel (Orthetrum cancellatum)

De Gewone oeverlibel is de meest voorkomende soort van de gevonden drie Orthetrum's. De libel is anders dan zijn twee geslachtsgenoten niet specifiek aan stromend water gebonden. De meeste libellen zijn dan ook boven stilstaand water in de rivierdalen gezien.
Links

30 Beekoeverlibel (Orthetrum coerulescens)

 Zoals al bij de Zuidelijke oeverlibel is vermeld komt de Beekoeverlibel in het kwelmoeras van Mosovce voor. De soort vliegt bovendien in hoge aantallen in het kwelmoeras van Raksa rond. Orthetrum coerulescens is dus duidelijk een libel van natuurlijke bronnen en ondiepe beekjes. In dit milieu wordt hij begeleidt door Libellula depressa. Grappig is bovendien dat in de beide vindplaatsen rond Blatnica ook Cordulegaster bidentatus rondvliegt. Het is onduidelijk in hoeverre deze soort zich hier voortplant en dus een ecologische collega van de Beekoeverlibel is.

31 Zwarte heidelibel (Sympetrum danae)

Vier waarnemingen en wel op de kampplaats, boven plassen in het Turiecdal en het Raksa-moeras. De soort vertoond niet echt extreem zwerfgedrag.

32 Geelvlekheidelibel (Sympetrum flaveolum)

De laatste twee jaar is Sympetrum flaveolum in Nederland duidelijk algemener aan het worden. De libel valt door het hele land en op de meest vreemde plekken te vinden. In Slowakije was dit duidelijk niet het geval. Met 4 waarnemingen valt deze toch zo opvallende libel niet echt algemeen te noemen. De soort is bij de Affenis-poel, de zanderij van Nolcovo en boven de kampplaats gezien.

33 Bandheidelibel (Sympetrum pedemontanum)

De zanderij van Nolcovo levert niet alleen veel, maar ook spectaculaire libellen op. Het meest sprekende voorbeeld hiervan is wel Sympetrum pedemontanum. Een prachtig mannetje met de voor deze soort kenmerkende banden over de vleugels belandde in het net van Alje. Het bleef ook bij dit exemplaar, zodat het niet met zekerheid valt te zeggen of we hier met een populatie of een zwerver te maken hebben. De bandheidelibel is overigens de enige libel waarvan oude gegevens uit het gebied bekend zijn. In de jaren vijftig is een exemplaar in de Blatnická dolina gezien. Het water in dit dal is zo ijzig dat voortplanting ter plekke uit te sluiten valt. Aanwijzingen voor een vaste populatie zijn er dan ook niet.

34 Bloedrode heidelibel (Sympetrum sanguineum)

De Bloedrode heidelibel is in vrijwel het hele gebied gezien. De libel is zowel in de bergdalen als bij de Turiec en de Váh een algemene verschijning.

35 Bruinrode heidelibel (Sympetrum striolatum)

Gezien in de zanderij van Nolcovo en het kwelmoeras van Raksa.

36 Steenrode heidelibel (Sympetrum vulgatum)

 Een algemene soort in het Turiecdal. De libel dringt als zwever diep de dolina's in.