Kranswieren van Groningen en Drenthe

Andre H, Hoogeeen

Sinds het laatste nieuws uit Groningen (De Padloper No 3, 1997) hebben veel floristen van de KNNV afdeling Groningen op individuele basis kranswieren voor mij verzameld. Dankzij hun werden NIEUW voor Groningen gevonden : Kustkransblad (Chara baltica), (Gebogen kransblad), C.connivens, Brokkelig kransblad (C.contraria), Kleinhoofdig kranswier (Nitella capillaris),Donker glanswier (N. opaca),Buigzaam kranswier (N.flexilis), Vertakt boomglanswier (Tolypella intricata )en Nitella mucronata. Vergeleken met het vorige verslag is dit een soortentoename van 500%. De afgelopen jaren mogen daarom wel zeer succesvol genoemd worden. Zeker als je bedenkt dat in Drenthe en Groningen deze soorten nooit eerder aangetroffen zijn en na het schrappen van een flink aantal soorten (Zie JBU kranswierentabel 1999) het noorden wel erg soortenarm begon te worden. De soortenlijst bevat drie Rode lijst 2 en vier Rode lijst 3 soorten. Zelfs C. vulgaris (alle variëteiten) was vroeger verrassend zeldzaam (Zie JBU tabel 1999).

De aantallen voor 1999 zijn nog niet exact bekend maar het jaar lijkt qua aantal en kwaliteit van de vondsten minder spectaculair dan 1998. Drie soorten zijn nog waarschijnlijk voor Groningen : Nitelopsis obtusa (beschreven in 1952 voor Elsburger Onland, Acta Botanica) en de volgende twee :Chara aspera is een soort van helder water op voedselarme zandbodems en Chara major van kalkrijke wateren met zand of harde veenbodem. Biotopen die nog wel aanwezig zijn Groningen en Drenthe. Deze twee soorten zijn vrij algemeen op het vlakbij gelegen Friese Schiermonnikoog dus een toekomstige vondst op het vasteland is zeker niet uitgesloten.

Hieronder volgt een soortenlijst van gevonden kranswieren. Achter de naam staat tussen haken het aantal vindplaatsen in 1997 en 1998. Indien aanwezig geeft het derde getal het aantal vondsten van 1999.

1. C. baltica, (Kust kransblad) (1,0,0) 24-8-1997 209,25-599,14 Ulrum In 1997 is tijdens het Floronkamp in de Lauwersmeer (lees de Gorteria nog maar eens na voor het verslag) dit sterk stekelige heldergroene Kust kransblad gevonden tijdens een recreatief zwem tochtje. Deze helder brak water minner is tegenwoordig zeer sterk achteruitgegaan en verder alleen recent bekend van Texel en Ameland. Rode lijst 2
1. C. globularis, Breekbaar (var. globularis (4,17)) of Teer kransblad (var. virgata) (1,6) was vroeger nog een zeldzaamheid. Tegenwoordig is de meest algemene soort van Europa ook redelijk vertegenwoordigd in Zuid Groningen en Drenthe met een twintigtal vindplaatsen, voornamelijk als variëteit globularis. In tuinvijvers kwam voornamelijk var. virgata voor en in een geval Chara globularis var. barbata (nieuw voor Nederland).
2. C. connivens (Gebogen kransblad), (0,2,1), 257,30-556,00 Lewenborg De soort werd in 1999 niet meer aangetroffen op de zeer grote vindplaats bij Ommelanderwijk die in 1998 nog over 60 meter dominant aanwezig was. Zeldzame brakwatersoort. In 1999 werd deze soort door Marcel Bonder en Andre Hospers in in het Bevrijdingsbos achter Lewenborg gevonden. De ruime afstand tussen de kransen en de inbogen kranstakken maken deze soort kenmerkend en gaven de plant zijn Nederlandse naam. Zeer vaak in chloride houdend water. Waterkwaliteitsonderzoek toonde echter geen verhoogde chloride gehalten aan, mogelijk ten gevolge van de unieke vele regenval in 1998. Rode lijst 3
3. C. contraria var. contraria (Brokkelig kransblad), (1,1,0) 236,00-577,00 Haren Deze soort is in 1998 gevonden in de Slokkert/Veenhuizen en in 1997 in een kleine vijver met een betegelde bodem in de Hortus Botanicus van Haren. Telkens in zeer ondiep (2-10 cm) water. In 1999 bevatte de Hortus wel veel Chara’s maar geen contraria meer. Rode lijst 3
4. C. vulgaris var. vulgaris(6,5);var. longibracteata (1,4);var. papillata (3,5)(Gewoon kransblad), Alle vormen zijn in Groningen aangetroffen, ook al waren variëteit vulgaris (en longibracteata) de meest voorkomende. In West Nederland is variëteit longibracteata algemener dan vulgaris. Var. Papillata is overal zeldzaam maar het minst zeldzaam in de weideveengebieden van Holland-Utrecht. Het blijkt dat deze soort tegen de stad Groningen (De Held, op het Zernikepark , van Starkenborghkanaal en bij de Oosterpoortsluizen) en op de noordelijke kleigronden vaak aanwezig is.
5. N. capillaris (Kleinhoofdig glanswier), (0,2,1), 236,80-578,30 Essen, Hondstongen Deze in Europa uiterst zeldzame vroege voorjaarssoort is 90 jaar geleden ook al aan de Esserweg aangetroffen. Pionier en voorjaarsoort. In 1999 werd N. capillaris niet aangetroffen in de Hoornse plas en ook helaas niet meer in de spoorwegsloot die bedreigd wordt door de aanleg van de Zuidtangent. Nieuw was de vondst door Marcel Bonder in de Hondstongen, een natuurontwikkelingsgebied van het Drents Landschap. Rode lijst 3
6. N. flexilis (Buigzaam glanswier), (1,7). In 1998 is deze op twee na algemeenste soort van Nederland eindelijk door ons in het noorden van Nederland gevonden. Door speciaal naar deze soort in veenwijken en diepen te gaan zoeken in Noord- en veenkoloniaal Zuid Drenthe werden een tiental plaatsen gevonden. Waarschijnlijk is deze zuur minnende soort de algemeenste kranswiersoort in Drenthe. In Groningen voornamelijk in Sellingen.
7. N. opaca (Donker glanswier), (0,1,0) 232,70-557,15 Eelde Deze zeer zeldzame soort (10 waarnemingen sinds 1980) is aangetroffen in de Hoornse plas en ondertussen bevestigd in Leiden. Soort van zandgronden met helder water. Rode lijst 2
8. N. mucrona (Puntdragend kranswier), (0,1,1) Eelde. Gevonden in het petgat Elsburger Onland in een massa vegetatie van een honderd vierkante meter. Was in 1997 ook al aanwezig. Deze soort is letterlijk onder het ijs vandaan gehaald, wat voor deze soort niet bijzonder is, hij is winterhard. Onderzoek in andere petgaten bracht geen nieuwe vondsten aan het licht. Helder voedselrijk water op allerlei soorten bodem. Rode lijst 3
9. Tolypella intricata (Vertakt boomglanswier), (0,1,0), Winschoten Zeldzame soort die sterk pioniers gericht is en vnl voorkomt in tijdelijke wateren. Het is een snel groeiende voorjaarssoort. Aangezien de soort in het najaar gevonden is moet dit een tweede generatie zijn geweest. Alleen nabij in Beilen gevonden in 1986. Bij de grote rivieren frequent voorkomend. Rode lijst 2

Conclusies : Sinds het vorige verslag zijn tegen de 150 extra (vorig verslag 7) waarnemingen van Kranswieren gedaan. Het lijkt er steeds meer op dat de kranswieren door heel de provincie gevonden kunnen worden, hoewel het Westerkwartier nog ver achter blijft bij verwachtingen terwijl daar in het verleden grote hoeveelheden kranswier is aangetroffen. De meeste waarnemingen zijn afkomstig van sloten terwijl juist de bijzondere soorten vaak aangetroffen werden in plassen. Kranswier op kalkrijke kleigrond blijkt erg vaak Chara vulgaris te zijn. Ten zuiden van de stad komt Chara globularis weer meer voor. In Drenthe lijkt Nitella de overhand te hebben in de veenkolonien, beekdalen en diepen. Alleen in de Eelder en Peizermaden is Chara algemeen.

De grote toename van vindplaatsen rond (Euvelgunne, Kardinge, Hoogkerk, Haren, Hortus) of in de stad is opmerkelijk, voor een kranswier is een verre tocht blijkbaar niet noodzakelijk.

Wel zijn de meeste kranswieren gevonden tijdens de prive plantenstadsinventarisatie van Groningen of voor natuuronderzoek aan de Zuidtangent.

De Hoornse plas bleek een uitzonderlijk gebied te zijn met zeer bijzondere soorten als Nitella opaca (Rode lijst 2), Nitella capillaris (Rode lijst 3) en Nitella flexilis (Volgens E. Nat (1994) niet eens in Groningen gevonden en nu aanwezig op vier plaatsen en drie plaatsen vlak bij Groningen). Deze recreatieplas met helder water en een zandbodem bevat naast beide kensoorten van CHARETEA FRAGILIS ook een viertal Potamogetonaceae in lage dichtheden. Dit wijst op een helder mesotroof meer met toevoer van schoon grondwater vanaf de nabij gelegen Hondsrug. Vooral aan Nitella's is deze omgeving uitzonderlijk soorten rijk, op een steenworpafstand in het Elsburger Onlands werd -na een tip - Nitella mucronata aangetroffen.

Andere goede kranswiergebieden in Groningen zijn het Reitdiep, sloten langs de Oost Groningse kust, Eelder en Peizermaden en zijsloten van de Ruiten Aa.

Waterkwaliteit Er zijn waterkwaliteitsbepalingen uitgevoerd op de Chara vindplaatsen Zernike, Hoogeweg Dorkwerd, Vinkhuizen en Ommelanderwijk. Het bleek dat op ruderale terreinen de plassen vaak met regenwater gevuld zijn,1998 was een regenrijk jaar. Het water bevatte weinig chloride en sulfaat en ook de lage geleidbaarheid wijst duidelijk op invloed van regen. De standplaatsen in de stad zijn vaak onderhevig aan regeninvloeden (infiltratie situatie) waardoor het water vaak zoet is met de daarbij behorende lage Cl- en EGV waarden.

Waarnemers : Marcel Bonder, John Bruinsma, Edwin Dijkhuis, Andre Hospers, Jan-Erik Plantinga, Dwight de Vries, Jenny Hendriks, Eddy Weeda, Leon Luijten, Claud Biemans, Dirk Pegtel, Roel Douwes, Hans Inberg, We danken John Bruinsma en Emile Nat voor het controleren van de determinaties, invoeren in de database en verzending naar het Rijksherbarium. John Bruinsma stelde ook zijn electronische database ter beschikking voor dit artikel. Nieuwe vondsten (ook uit het buitenland) kunnen altijd -met materiaal- gebracht worden naar de auteur.

 

Andre Hospers (ahospers@dds.nl)

050-3140012

Groningen

 

Literatuur :

1. Andre Hospers & Roel Douwes, Floron nieuwsbrief Groningen, Januari 1998
2. John Bruinsma, Electronisch bestand kranswieren 1988-1998, Son en Breughel
3. Emile Nat & Landelijk Informatiecentrum Kranswieren, Overzicht kranswieren van Noord Nederland. Persoonlijke communicatie 2-12-1998
4. J.C. van Raam e.a., Handboek kranswieren, 1998, Chara boek, Hilversum
5. Bakker, Bureau Bakker, Vegetatiekartering van het Westerkwartier, 1992, Assen & Groningen
6 Bruinsma, John e.a. Determinatietabel van Kranswieren in de Benelux, Jeugdbondsuitgeverij, Utrecht, 1998
7. Bruinsma, J. & Spruit, T. ‘Kranswieren op Schiermonnikoog’, 1998, unpublished